Felç Öz Etkililik Ölçeği

Özet

Felç Öz Etkililik Ölçeği (FÖEÖ), felç (inme) geçirmiş bireylerin, günlük yaşam aktivitelerini sürdürme ve inme sonrası ortaya çıkan zorlukları yönetme konularındaki öz yeterlilik inançlarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçeğin Türkiye uyarlaması ve geçerlik çalışması, 2018 yılında Serpil Topçu ve Sibel Oğuz tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu adaptasyon çalışması, ölçeğin Türkçe konuşan felç sonrası hayatta kalan popülasyonda kültürel ve dilsel olarak uygunluğunu sağlamayı amaçlamıştır. FÖEÖ, bireylerin rehabilitasyon süreçlerine katılımlarını ve uzun vadeli iyileşmelerini öngörmede kritik bir rol oynayan temel bir yapıyı, yani öz etkililik kavramını değerlendirmektedir.

Ölçek, felç sonrası yaşam kalitesini ve bağımsızlığı artırmaya yönelik klinik müdahalelerin etkinliğini değerlendirmek için hem araştırma hem de klinik ortamlarda kullanılmaktadır. Türk popülasyonunda yapılan geçerlik ve güvenirlik çalışmaları, ölçeğin kabul edilebilir düzeyde güçlü psikometrik özelliklere sahip olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Felç Öz Etkililik Ölçeği, Öz Etkililik, İnme, Rehabilitasyon, Yaşam Kalitesi, Topçu ve Oğuz, Psikometri

Yazarlar

Serpil Topçu, Sibel Oğuz

Amaç

Felç Öz Etkililik Ölçeği’nin temel amacı, felç geçirmiş bireylerin kendi durumlarıyla başa çıkma ve fonksiyonel iyileşme hedeflerine ulaşma yeteneklerine olan inanç düzeylerini nicel olarak belirlemektir. Bu, klinisyenlere ve araştırmacılara hastanın rehabilitasyon potansiyelini ve motivasyon düzeyini anlamak için değerli bir veri sağlar. Ölçek, özellikle inme sonrası komplikasyonları yönetme ve günlük yaşam aktivitelerine geri dönme becerisi gibi iki ana boyutta öz yeterliliği ölçmeye odaklanır.

Ölçeğin Türkçe adaptasyon çalışması, orijinal aracın kültürel bağlama uygunluğunu test ederek, Türk popülasyonunda güvenilir ve geçerli sonuçlar elde edilmesini sağlamayı amaçlamıştır. Bu sayede, Türkiye’deki sağlık profesyonellerinin felç hastalarının öz yeterlilik düzeylerini objektif bir şekilde değerlendirmesine olanak tanınmıştır.

Yapı

Ölçek, Öz Etkililik (Self-efficacy) teorisine dayanmaktadır. Öz etkililik, bireyin belirli sonuçları üretecek eylemleri başarıyla gerçekleştirme kapasitesine olan inancıdır. Felç bağlamında, bu yapı genellikle iki ana bileşen etrafında şekillenir:

• Fonksiyonel Öz Etkililik: Yürüyüş, giyinme, yemek yeme gibi temel günlük yaşam aktivitelerini bağımsız bir şekilde gerçekleştirme yeteneğine olan inanç.
• İnmeyi Yönetme Öz Etkililiği: Yorgunluk, ağrı, depresyon gibi inme sonrası ortaya çıkan semptomları ve duygusal zorlukları başarılı bir şekilde yönetme yeteneğine olan inanç.

Türkçe adaptasyon çalışmasında da bu iki faktörlü yapının korunup korunmadığı Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile incelenmiştir.

Geçerlik

Topçu ve Oğuz (2018) tarafından yürütülen geçerlik çalışmasında, ölçeğin yapı geçerliliği incelenmiştir. Yapılan analizler, orijinal ölçeğin varsayılan iki faktörlü yapısının Türk örnekleminde de tutarlı olduğunu göstermiştir.

• Yapı Geçerliliği: Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçları, ölçeğin madde yapısının Fonksiyonel Öz Etkililik ve İnmeyi Yönetme Öz Etkililiği olarak iki ayrı boyutta toplandığını doğrulamıştır. Uyum indeksleri (örneğin, RMSEA, CFI, TLI) kabul edilebilir sınırlarda veya bu sınırlara yakın bulunarak modelin veriyle uyumlu olduğu tespit edilmiştir.
• Kriter Geçerliliği: Ölçek puanlarının, beklenen yönde diğer ilgili yapılarla (örneğin, yaşam kalitesi, depresyon, fonksiyonel bağımsızlık) korelasyon gösterip göstermediği incelenmiştir. Yüksek öz etkililik puanlarının daha iyi fonksiyonel durum ve daha düşük depresyon düzeyleri ile pozitif yönde ilişkili olduğu bulunmuştur.

Güvenirlik

Güvenirlik analizleri, ölçeğin iç tutarlılığının yüksek olduğunu göstermiştir. Bu, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğü anlamına gelmektedir.

• İç Tutarlılık Güvenirliği: Ölçeğin genel iç tutarlılığı, genellikle 0.90’ın üzerinde yüksek bir Cronbach Alfa katsayısı ile rapor edilmiştir. Bu yüksek değer, ölçeğin klinik ve araştırma amaçları için son derece güvenilir olduğunu işaret etmektedir.
• Faktörlerin Güvenirliği: İki alt boyutun (Fonksiyon ve Yönetme) ayrı ayrı incelenen Cronbach Alfa değerleri de alt boyutlar için kabul edilebilir düzeyde (genellikle 0.85 üzeri) bulunmuştur.

Faktör Analizi

Felç Öz Etkililik Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun psikometrik özelliklerini belirlemek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. DFA, ölçeğin teorik olarak dayandığı iki faktörlü yapının Türk kültürüne uyarlanmış veri setinde de geçerli olup olmadığını test etmiştir.

Analiz sonuçları, ölçeğin iki bağımsız ancak ilişkili faktörden oluştuğunu desteklemiştir: ‘Fonksiyonel Öz Etkililik’ ve ‘İnmeyi Yönetme Öz Etkililiği’. Bu faktör yapısı, ölçeğin orijinal yapısına sadık kalınarak, felç geçirmiş bireylerin öz yeterlilik inançlarının çok boyutlu doğasını yansıtmaktadır. Madde yükleri, ilgili faktörlere yüksek oranda katkı sağladığını göstererek faktör yapısının sağlamlığını kanıtlamıştır.

Araç

Test Türü: Ölçek (Geliştirme / Adaptasyon Çalışması)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Orijinal ölçekte genellikle 0’dan 10’a kadar görsel analog ölçek veya benzeri bir puanlama kullanılır. Türk adaptasyonunda da benzer bir sayısal derecelendirme sistemi kullanılmıştır.)

Mevcut Diller: İngilizce (Orijinal), Türkçe (Adaptasyon)

Popülasyon Grubu: Klinik Popülasyon

Yaş Grubu: Yetişkinler (Felç geçirmiş hayatta kalanlar)

Popülasyon Detayları: Akut veya kronik dönemdeki felç (inme) hastaları.

Test Metodolojisi: Bireyin felçle ilişkili belirli görevleri veya durumları ne kadar başarılı bir şekilde gerçekleştirebileceğine dair inancını ölçmek için öz bildirim yöntemi kullanılır. Yüksek puanlar, yüksek öz etkililik algısını gösterir.

Anahtar Kelimeler

Felç, Psikometrik Özellikler, Adaptasyon, Hemipleji, Nörorehabilitasyon, Topçu, Sibel Oğuz, İç Tutarlılık

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Serpil Topçu

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut kaynakta belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Koç Üniversitesi, Hemşirelik Fakültesi, İstanbul, Türkiye (Kaynak yayına göre)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe adaptasyon çalışması 2018 yılında yayımlanmıştır. Kullanım izinleri ve telif hakları, sorumlu yazar Serpil Topçu veya yayıncı kuruluş (International journal of nursing practice) aracılığıyla teyit edilmelidir. Ölçeğin kullanım ücretine dair spesifik bir bilgi mevcut kaynakta belirtilmemiştir.

Ölçeğin orijinal makalesi ve detaylı bulgular, yayınevi aracılığıyla erişilebilirdir. Orijinal makalenin bağlantısı aşağıdadır: 0210mdtet-y-https-onlinelibrary-wiley-com.proxy2.marmara-elibrary.com

Kaynaklar

Topçu, S., & Oğuz, S. (2018). Translation and validation study for the Stroke Self‐efficacy Questionnaire in stroke survivors. International journal of nursing practice, e12646.

Bu ölçeğin orijinal PDF dökümanına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir:

stroke-self-efficacy-questionnaire-toad.pdf

Felç Öz Etkililik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içerikte bulunmamaktadır. Bu nedenle, maddeler listelenememektedir. Ölçek maddelerine erişim için sorumlu yazar Serpil Topçu ile iletişime geçilmesi veya yayınlanan akademik makaleye başvurulması gerekmektedir.