Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği

Özet

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği (E-DEHÖ), Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) semptomlarının erişkin popülasyonda değerlendirilmesi amacıyla uyarlanmış 48 maddelik, üç faktörlü bir psikometrik araçtır. Ölçek, özellikle dikkat eksikliği, aşırı hareketlilik/dürtüsellik ve ilişkili sorun alanlarını ölçmeyi hedefler. Türkçeye adaptasyonu, geçerlik ve güvenirlik çalışmaları Şennur Günay, Cengiz Savran ve Uğur M. Aksoy tarafından 2005 yılında yayımlanmıştır.

Ölçek, bireylerin DEHB ile ilişkili davranışsal ve bilişsel sorunlarının sıklığını 4’lü Likert derecelendirme sistemi üzerinden rapor etmelerine olanak tanır. Yüksek psikometrik yeterliliğe sahip olduğu belirlenen E-DEHÖ, klinik ve araştırma ortamlarında erişkin DEHB tanısını desteklemek amacıyla kullanılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği, DEHB, Yetişkin Psikopatolojisi, Psikometrik Araç, Uyarlama, Güvenirlik, Geçerlik.

Yazarlar

Şennur Günay, Cengiz Savran, Uğur M. Aksoy.

[quads id=5]

Amaç

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği’nin temel amacı, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) semptomlarının erişkin bireylerdeki şiddetini ve sıklığını güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu adaptasyon çalışması, orijinal ölçeğin kültürel ve dilsel eşdeğerliliğini sağlamayı ve Türk popülasyonu için norm çalışmalarını gerçekleştirmeyi amaçlamıştır.

Ölçek, klinik ve araştırma ortamlarında, özellikle erişkin DEHB tanısında destekleyici bir tarama aracı olarak kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Elde edilen skorlar, bireyin dikkat, dürtüsellik ve hiperaktivite ile ilişkili zorluklarının düzeyini belirlemeye yardımcı olur ve tedavi planlamasına katkı sağlar.

Yapı

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği (E-DEHÖ), klinik psikoloji alanında merkezi bir bozukluk olan Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu‘nun (DEHB) temel boyutlarını ölçmektedir. Ölçek toplam 48 maddeden oluşmakta ve faktör analizi sonucunda belirlenen üç ana alt boyuta ayrılmaktadır.

Bu üç faktör, DEHB’nin yaygın olarak kabul edilen semptom kümelerini temsil eder:

• Dikkat Eksikliği (1 Madde): Bu boyut, detaylara odaklanma zorluğu, organizasyon eksikliği ve görevleri sürdürmede yaşanan güçlükler gibi bilişsel dikkat süreçlerindeki aksaklıkları kapsar. (Örneğin: Ayrıntılara dikkat etmekte zorluk ya da okul, iş ve diğer etkinliklerde dikkatsizce hatalar yapma).
• Aşırı Hareketlilik/Dürtüsellik (4 Madde): Bu boyut, motor huzursuzluk, yerinde duramama, aşırı konuşma ve düşünmeden hareket etme eğilimi gibi davranışsal kontrol sorunlarını içerir. (Örneğin: Boş zaman faaliyetlerini sessizce yapmakta güçlük).
• Sorun (İlişkili Zorluklar) (19 Madde): Bu üçüncü faktör, DEHB ile sıklıkla ilişkilendirilen sosyal ve duygusal düzenleme zorluklarını, özellikle kişilerarası ilişkilerde ortaya çıkan agresif veya çatışmacı eğilimleri (sözel saldırganlık) ölçmektedir.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliği, Varimax rotated yöntemi kullanılarak gerçekleştirilen faktör analizi ile incelenmiştir. Bu analiz sonucunda, ölçeğin teorik yapıyla uyumlu olarak üç alt boyutta toplandığı belirlenmiştir. Bu üç faktörlü yapı, erişkin DEHB semptomlarının farklı yönlerini temsil etme kapasitesini göstermektedir.

Faktör analizinde elde edilen özdeğerler (eigenvalues), bu üç faktörün ölçek varyansına önemli katkı sağladığını işaret etmektedir: Birinci alt boyutun özdeğeri 9.182, İkinci alt boyutun özdeğeri 7.356 ve son alt boyutun özdeğeri 5.495 olarak rapor edilmiştir. Bu yüksek özdeğerler, ölçeğin yapısal olarak güçlü ve geçerli olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği’nin güvenirlik çalışmaları, hem iç tutarlılık hem de zamana bağlı tutarlılık (test-tekrar test) yöntemleriyle detaylıca incelenmiştir. Test-tekrar test güvenirliği, iki uygulama arasındaki devamlılık katsayısı olarak hesaplanmış ve oldukça yüksek bir değer olan 0.953 olarak bulunmuştur. Bu sonuç, ölçeğin zaman içinde kararlı ölçümler sağladığını göstermektedir.

İç tutarlılık güvenirlik katsayıları incelendiğinde, ölçeğin maddeleri arasında yüksek düzeyde homojenlik olduğu görülmüştür. Hesaplanan katsayılardan en yüksek güvenirliği Cronbach Alfa değeri (0.9566) vermiştir. Spearman Brown ve Guttman teknikleri ile hesaplanan katsayılar da yüksek düzeyde güvenirlik göstermiş (her ikisi de 0.9072) ve ölçeğin genel olarak klinik kullanım için mükemmel düzeyde güvenilir olduğunu kanıtlamıştır.

Faktör Analizi

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği’nin yapısal özelliklerini belirlemek amacıyla Varimax döndürme yöntemi kullanılarak açıklayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Analiz sonucunda, 48 maddelik ölçek yapısının üç temel faktörde toplandığı tespit edilmiştir. Bu üç faktörlü yapı, ölçeğin kapsadığı DEHB semptomlarının farklı alt boyutlarını temsil etmektedir.

Faktörlerin madde yükleri ve özdeğerleri, bu boyutların bağımsız ve anlamlı yapılar olduğunu doğrulamaktadır. Faktörlerin madde dağılımı şöyledir:

• Birinci Alt Boyut (Dikkat Eksikliği): Özdeğer 9.182
• İkinci Alt Boyut (Aşırı Hareketlilik/Dürtüsellik): Özdeğer 7.356
• Üçüncü Alt Boyut (Sorun/İlişkili Zorluklar): Özdeğer 5.495

Araç

Test Çeşidi: Uyarlama (Adaptation)

Format: Kendi kendine raporlama (Self-Report) formatında, 48 maddelik çok boyutlu ölçek.

Mevcut Diller: Türkçe (Adaptasyon çalışması).

Popülasyon Grubu: Klinik ve genel popülasyon erişkinleri.

Yaş Grubu: Erişkinler (Yetişkinler).

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki yetişkin bireyler üzerinde dilsel eşdeğerlilik, geçerlik, güvenirlik ve norm çalışmaları yapılmıştır.

Test Metodolojisi: Ölçek, 4’lü Likert tipi derecelendirme kullanmaktadır. Derecelendirme seçenekleri, semptomun sıklığını ölçmeye yöneliktir:

1. 0 = hemen hiç
2. 1 = biraz ya da bazen
3. 2 = sıklıkla
4. 3 = çok sık

Anahtar Kelimeler

DEHB Yetişkin, Psikolojik Ölçek, Likert Ölçeği, İç Tutarlılık, Türk Psikolojisi, Şennur Günay, Psikometri.

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Şennur Günay

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değil.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Dergi iletişim adresi)

Yazışma Adresi: Makalenin yayınlandığı dönemde Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi ile ilişkilidir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği’nin Türkçe adaptasyon çalışması 2005 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler ve ücret bilgisi hakkında kesin bilgi edinmek amacıyla sorumlu yazar (Şennur Günay) veya makalenin yayınlandığı dergi (M.Ü. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi) ile iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Çalışmanın orijinal PDF dokümanına aşağıdaki bağlantı üzerinden erişilebilir: eriskin-dikkat-eksikligi-ve-hiperaktivite-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Günay, Ş., Savran, C., & Aksoy, U. M. (2005). Erişkin Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Ölçeğinin dilsel eşdeğerlilik, geçerlik güvenirlik ve norm çalışması. M.Ü. Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 21, 133-150.

[quads id=5]

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, orijinal kaynakta belirtilen örnek maddelerdir ve hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

Ölçek 48 madde üç faktörlü yapıdadır.

• Dikkat Eksikliği (1m): Ayrıntılara dikkat etmekte zorluk ya da okul, iş ve diğer etkinliklerde dikkatsizce hatalar yapma
• Aşırı Hareketlilik/Dürtüsellik (4m): Boş zaman faaliyetlerini sessizce yapmakta güçlük
• Sorun (19m): Sözel saldırganlık