Ergenler İçin Madde Bağımlılığından Korunma Öz-Yeterlik Ölçeği

Öz

Ergenler İçin Madde Bağımlılığından Korunma Öz-Yeterlik Ölçeği (EİMBKÖYÖ), ergenlerin madde kullanımını reddetme ve riskli durumlarda başa çıkma yeteneklerine dair algıladıkları yeterlilik düzeylerini psikometrik olarak ölçmek amacıyla geliştirilmiş özgün bir araçtır. 2013 yılında Eker, Akkuş ve Kapısız tarafından geliştirilen bu ölçek, ergenlerin madde bağımlılığından korunma konusundaki inançlarını değerlendirir. Ölçek, toplam 24 maddeden ve 4 alt boyuttan oluşmaktadır. Derecelendirme, 5’li Likert tipi bir yapı kullanılarak yapılmaktadır (1=Hiç emin değilim – 5=Son derece eminim). Ölçeğin geliştirme çalışmasında elde edilen yüksek güvenirlik ve geçerlik değerleri, EİMBKÖYÖ’nün koruyucu ruh sağlığı alanındaki araştırmalarda kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araç olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Ergen, madde bağımlılığı, öz-yeterlik, koruma, psikometri, ölçek geliştirme, Cronbach Alfa.

Yazarlar

Fatma Eker, Derya Akkuş, Özen Kapısız.

[quads id=5]

Amaç

Ergenler İçin Madde Bağımlılığından Korunma Öz-Yeterlik Ölçeği’nin temel amacı, ergenlerin sigara, alkol veya yasadışı madde kullanım teklifleri karşısında kendilerini ne kadar yeterli hissettiklerini belirlemektir. Bu öz-yeterlik algısı, ergenlerin riskli davranışlardan kaçınma olasılıklarının önemli bir göstergesidir.

Ölçek, klinik ve akademik ortamlarda kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Elde edilen veriler, okullarda ve sağlık merkezlerinde yürütülen madde kullanımını önleme programlarının etkinliğini değerlendirmede ve öz-yeterlik seviyesi düşük olan risk gruplarına yönelik hedeflenmiş müdahaleler geliştirmede yol gösterici niteliktedir.

Yapı

EİMBKÖYÖ, Albert Bandura’nın sosyal bilişsel teori çerçevesinde tanımladığı ve bireyin belirli bir davranışı başarıyla gerçekleştirme yeteneğine olan inancı olan öz-yeterlik yapısını ölçmektedir. Ölçek, madde kullanımından korunmaya yönelik dört temel davranışsal boyutu kapsamaktadır:

• Uyuşturucu/Uyarıcı Maddelerden Uzak Durma (12 madde)
• Baskı Altında İken Uyuşturucu/Uyarıcı Maddelerden Uzak Durma (4 madde)
• Uyuşturucu/Uyarıcı Maddeler Konusunda Yardım Arama (4 madde)
• Uyuşturucu/Uyarıcı Maddeler Konusunda Arkadaşına Destek Olma (3 madde)

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliğini incelemek amacıyla açımlayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Bu analiz öncesinde verilerin faktör analizi için uygunluğunu değerlendirmek üzere istatistiksel testler gerçekleştirilmiştir.

Verilerin örneklem yeterliliğini gösteren Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) test sonucu 0.881 olarak hesaplanmıştır; bu değer, verilerin faktör analizi için oldukça uygun olduğunu göstermektedir. Ayrıca, çok değişkenli normal dağılımı test eden Bartlett Testi sonucu da anlamlı (X² = 8844.604; p < 0.01) çıkmıştır. Bu istatistiksel bulgular, toplanan verilerin faktör yapısını desteklediğini ve ölçeğin yapı geçerliğini sağladığını kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirliği, yaygın olarak kullanılan madde analizine dayalı Cronbach Alfa katsayısı yöntemi kullanılarak belirlenmiştir. Ölçeğin genel güvenirlik katsayısı 0.814 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, psikometrik açıdan kabul edilebilir düzeyde yüksek olup, ölçek maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Güvenirlik analizleri sırasında, maddelerin faktör yüklerinin 0.38 ile 0.87 arasında değiştiği gözlemlenmiştir. Maddelerin yüksek faktör yükleri, her bir maddenin ait olduğu faktöre önemli katkı sağladığını ve ölçeğin bütünlüğüyle uyumlu olduğunu teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Yapılan açımlayıcı faktör analizi sonucunda, EİMBKÖYÖ’nün 24 madde ile yapı geçerliğini sağladığı tespit edilmiştir. Analizler, ölçeğin dört bağımsız ve anlamlı alt boyutta toplandığını ortaya koymuştur. Bu dört alt boyut, ergenlerin madde kullanımından korunma öz-yeterliğini farklı davranışsal bağlamlarda ele almaktadır. Alt boyutlar, teorik çerçeve ile uyumlu bir ayrışma sergilemiştir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: 5’li Likert Tipi Derecelendirme. Yanıtlar şöyledir: 1=Hiç emin değilim – 5=Son derece eminim.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Ergenler

Yaş Grubu: Ergenlik dönemi (Genellikle lise öğrencileri/12-18 yaş aralığı)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki lise öğrencileri üzerinde standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirime dayalı, kağıt-kalem veya dijital ortamda uygulanabilir psikometrik ölçüm aracıdır.

Anahtar Kelimeler

Öz-yeterlik, ergen sağlığı, madde kullanımı önleme, Likert ölçeği, psikiyatri hemşireliği, yapı geçerliği.

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Fatma Eker

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu yazar e-posta adresi.)

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2013 yılında geliştirilmiştir ve aynı yıl yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler ve telif hakları ile ilgili detaylı bilgi almak amacıyla sorumlu yazar Fatma Eker ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ölçeğin geliştirildiği makaleye ait orijinal PDF dosyası şu adresten erişilebilmektedir: journalagent.com. Ölçeğin PDF formatındaki bir kopyası da mevcuttur: ergenler-icin-madde-bagimliligindan-korunma-oz-yeterlik-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

• Eker, F., Akkuş, D. ve Kapısız, Ö. (2013). Ergenler İçin Madde Bağımlılığından Korunma Öz-Yeterlik Ölçeği’nin geliştirilmesi ve psikometrik değerlendirilmesi. Psikiyatri Hemşireliği Dergisi, 4(1), 7-12.

[quads id=5]

Ergenler İçin Madde Bağımlılığından Korunma Öz-Yeterlik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, orijinal dillerinde korunmuş olup hiçbir şekilde değiştirilmemiştir. Ölçek, 4 alt boyut ve 24 maddeden oluşmaktadır:

• Uyuşturucu/Uyarıcı Maddelerden Uzak Durma (12 m): Her türlü madde kullanma teklifine “hayır” diyebilirim.
• Baskı Altında İken Uyuşturucu/Uyarıcı Maddelerden Uzak Durma (4 m): Güvendiğim biri bana sigara/alkol/tiner/uyuşturucu uyarıcı maddeler teklif ettiğinde hayır diyebilirim.
• Uyuşturucu/Uyarıcı Maddeler Konusunda Yardım Arama (4 m): Madde ile ilgili konularda gerektiğinde babamla konuşabilirim.
• Uyuşturucu/Uyarıcı Maddeler Konusunda Arkadaşına Destek Olma (3 m): Erkek ya da kız arkadaşıma herhangi bir uyuşturucu/uyarıcı madde kullanıp kullanmadığını sorabilirim.