Diyabet Öz-etkililik Ölçeği

Özet

Diyabet Öz-etkililik Ölçeği (DÖEÖ), bireylerin diyabet yönetiminde gerekli olan davranışları başarıyla gerçekleştirme yeteneklerine dair inançlarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması, Mankan, Erci, Turan ve Aktürk (2017) tarafından yapılmış ve ölçeğin Türk popülasyonunda kullanımı için uygunluğu kanıtlanmıştır. Öz-etkililik, kronik hastalık yönetiminde önemli bir belirleyici olduğundan, bu ölçek diyabet hastalarının tedaviye uyum düzeylerini ve yaşam kalitelerini değerlendirmede kritik bir rol oynamaktadır.

Ölçek, bireyin kan şekeri takibi, diyet, egzersiz ve ilaç kullanımı gibi temel diyabet bakım davranışlarındaki özgüvenini değerlendirir. Uyarlama çalışması, ölçeğin hem hemşirelik hem de psikoloji alanlarında araştırma ve klinik uygulamalarda kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir araç olduğunu ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

Diyabet Öz-etkililik Ölçeği, Öz-etkililik, Diyabet Yönetimi, Psikometrik Araç, Kronik Hastalık, Hasta Eğitimi, Psikometri.

Yazarlar

Talip Mankan, Betül Erci, Gülşah Baş Turan, Ümmühan Aktürk.

Amaç

Diyabet Öz-etkililik Ölçeği’nin temel amacı, diyabet hastalarının kendi hastalıklarını yönetme becerilerine duydukları inanç seviyesini nicel olarak ölçmektir. Bu inanç düzeyi, bireyin tedavi planına ne kadar sadık kalacağını ve zorluklarla karşılaştığında ne kadar dirençli olacağını doğrudan etkilemektedir.

Ölçek, klinisyenlere ve araştırmacılara, hastaların hangi yönetim alanlarında (örneğin, beslenme, fiziksel aktivite veya ilaç takibi) daha fazla desteğe veya eğitime ihtiyaç duyduklarını belirlemede yardımcı olmayı hedefler. Bu sayede, bireyselleştirilmiş eğitim programları oluşturulabilir ve hastalığın uzun vadeli kontrolü iyileştirilebilir.

Yapı

Ölçek, Öz-etkililik (Self-Efficacy) kuramsal yapısı üzerine inşa edilmiştir. Sosyal Bilişsel Teori’ye göre, öz-etkililik, bireyin belirli bir sonucu elde etmek için gerekli eylemleri organize etme ve yürütme yeteneğine olan inancıdır. Diyabet bağlamında, bu yapı aşağıdaki yönetim alanlarına odaklanır:

• Diyet ve beslenme kısıtlamalarına uyum.
• Düzenli fiziksel aktiviteyi sürdürme.
• Kan şekeri düzeylerini izleme ve kayıt tutma.
• İlaç veya insülin rejimine sadık kalma.
• Hastalıkla ilgili sorunlarla başa çıkma ve stres yönetimi.

Ölçek, bu çok boyutlu yapıyı değerlendirerek, hastanın diyabet yönetimi konusundaki genel yetkinlik algısını kapsamlı bir şekilde ortaya koyar.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışmasında (Mankan vd., 2017) psikometrik geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Geçerlik, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı ne derece doğru ölçtüğünü gösterir.

Yapılan çalışmalarda, ölçeğin yapı geçerliğini incelemek üzere genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gibi yöntemler kullanılır. Bu analizler, ölçek maddelerinin kuramsal olarak beklenen alt boyutlar altında toplandığını teyit eder. Ayrıca, ölçüt bağıntılı geçerlik kapsamında, ölçek puanlarının diğer ilgili değişkenlerle (örneğin, HbA1c seviyeleri veya yaşam kalitesi ölçekleri) beklenen yönde ilişkili olup olmadığı incelenir. Mankan ve arkadaşları, ölçeğin Türk kültürüne ve diline uygun geçerli bir araç olduğunu belirtmiştir, ancak spesifik katsayılar bu özet kaynakta yer almamaktadır.

Güvenirlik

Güvenirlik, ölçeğin ölçtüğü sonuçların zamana ve duruma bağlı olarak ne kadar tutarlı olduğunu ifade eder. Türkçe uyarlama çalışmasında güvenirlik analizleri yapılmıştır.

Güvenirlik genellikle iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) ile değerlendirilir. Güvenirlik katsayısının kabul edilebilir düzeyde (genellikle 0.70 ve üzeri) olması beklenir. Mankan ve arkadaşları (2017) tarafından yapılan çalışmada, ölçeğin iç tutarlılığının yüksek olduğu ve test-tekrar test güvenilirliğinin de kabul edilebilir düzeyde olduğu rapor edilmiştir. Bu, ölçeğin tekrarlanan ölçümlerde tutarlı sonuçlar ürettiği anlamına gelir.

Faktör Analizi

Diyabet Öz-etkililik Ölçeği’nin orijinal yapısı genellikle çok boyutludur ve diyabet yönetiminin farklı yönlerini temsil eden alt faktörlere sahiptir. Türkçe uyarlama çalışması, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk örnekleminde korunup korunmadığını incelemiştir.

Faktör analizleri, ölçeğin kuramsal yapısının ampirik olarak desteklendiğini göstermiştir. Bu analizler sonucunda, ölçeğin temel olarak öz-etkililik kavramının diyabet yönetimindeki spesifik alanlarını temsil eden faktörlere ayrıldığı doğrulanmıştır.

Araç

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: Bildirime dayalı öz-bildirim ölçeği

Mevcut Dil: Türkçe (Orijinali İngilizce)

Popülasyon Grubu: Tip 1 ve Tip 2 Diyabet hastaları

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Ölçek, genellikle diyabet tanısı almış ve hastalık yönetimi konusunda bilgi sahibi olan bireyler üzerinde uygulanmıştır.

Test Metodolojisi: Ölçek maddeleri, genellikle Likert tipi bir derecelendirme sistemi kullanılarak yanıtlanır. Katılımcılardan, belirtilen diyabet yönetim davranışlarını ne kadar başarılı bir şekilde gerçekleştirebileceklerine dair inançlarını belirtmeleri istenir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık Psikolojisi, Hemşirelik, Öz-Yönetim, Bilişsel Davranışçı Yaklaşım, Geçerlik, Güvenirlik, Mankan.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: Talip Mankan: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir (Sorumlu Yazar: Talip Mankan).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışması 2017 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için orijinal geliştiricilerden ve uyarlama çalışmasını yapan yazarlardan izin alınması tavsiye edilir. Ticari olmayan akademik ve klinik araştırmalar için izin süreçleri genellikle e-posta yoluyla yürütülmektedir.

Önemli Not: Ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: the-diabetes-self-efficacy-scale-toad.pdf

Kaynaklar

Mankan, T., Erci, B., Turan, G. B., & Aktürk, Ü. (2017). Turkish validity and reliability of the Diabetes Self-Efficacy Scale. International Journal of Nursing Sciences, 4(3), 239-243. doi: 10.1016/j.ijnss.2017.05.001

Diyabet Öz-etkililik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmadığı için, yalnızca orijinal içerikteki boş alan korunmuştur.

–

(Not: Ölçek maddeleri orijinal kaynak içerikte sağlanmamıştır.)