Diyabet Öz Yönetim Skalası (DÖYAS).

Özet

Diyabet Öz Yönetim Skalası (DÖYAS), orijinali Perceived Diabetes Self-Management Scale (PDSMS) olan ölçeğin Türkçe adaptasyonudur. Bu ölçek, Tip 2 Diyabet tanısı almış bireylerin algıladıkları diyabet öz yönetim davranışlarını ve becerilerini ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Diyabetin kronik doğası gereği, hastaların tedaviye uyumu ve günlük yaşamda gerekli yönetim adımlarını atması hayati önem taşımaktadır. DÖYAS, bu yönetim süreçlerinin ne ölçüde başarılı bir şekilde uygulandığını ve algılandığını değerlendiren güvenilir bir psikometrik araçtır. Ölçeğin Türkçe uyarlaması, hemşirelik ve ilgili sağlık alanlarında diyabet hastalarının bakım planlamasına önemli katkılar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Diyabet, Öz Yönetim, Adaptasyon, Psikometri, Tip 2 Diyabet, Hemşirelik, Sağlık Eğitimi.

Yazarlar

Ayfer Bayındır Çevik, Şeyda Özcan

[quads id=5]

Amaç

Diyabet Öz Yönetim Skalası’nın (DÖYAS) temel amacı, Tip 2 Diyabet hastası olan Türk popülasyonunda diyabet öz yönetim algısını geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçebilecek standart bir araç sağlamaktır. Bu adaptasyon çalışması, klinik uygulamalarda ve araştırmalarda, bireylerin kendi hastalıklarını yönetme yeteneklerini değerlendirmek ve müdahale programlarının etkinliğini izlemek için kritik öneme sahiptir.

Ölçek, hastaların diyet, egzersiz, kan şekeri takibi ve ilaç kullanımı gibi temel yönetim alanlarındaki davranışlarını ne kadar iyi uyguladıklarını kendi perspektiflerinden değerlendirmelerine olanak tanır. Böylece, sağlık profesyonelleri hastaların güçlü ve zayıf yönlerini belirleyerek kişiselleştirilmiş eğitim ve destek stratejileri geliştirebilirler.

Yapı

DÖYAS, bireyin diyabet yönetiminde aktif rol almasını sağlayan davranışsal ve bilişsel süreçleri içeren öz yönetim yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle hastanın kendi sağlık sonuçlarını iyileştirmek için gösterdiği çaba ve motivasyonu kapsar. Diyabet öz yönetimi, sadece tıbbi talimatlara uymayı değil, aynı zamanda günlük yaşamın zorluklarına rağmen sürekli adaptasyon ve problem çözme becerilerini de gerektirir.

Ölçek, diyabetin karmaşık yönlerini yönetmek için gerekli olan çeşitli alt boyutları (örneğin, beslenme yönetimi, fiziksel aktivite, ilaç uyumu ve stres yönetimi) kapsayacak şekilde tasarlanmıştır. Bu boyutlar, hastanın algılanan yetkinliğini ve sorumluluk alma düzeyini yansıtır.

Geçerlik

Türkçe adaptasyon çalışmasında (Bayındır Çevik & Özcan, 2020), DÖYAS’ın psikometrik özelliklerinin belirlenmesi amacıyla geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Bu çalışmalar kapsamında, ölçeğin yapı geçerliğini test etmek için genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. DFA sonuçları, ölçeğin orijinal yapısını Türk kültüründe de koruduğunu göstererek yapısal geçerliğe dair kanıt sunmuştur.

Ayrıca, ölçeğin kapsam geçerliği, uzman görüşleri alınarak sağlanmıştır. Maddelerin, ölçülmek istenen öz yönetim kavramını yeterince temsil edip etmediği incelenmiştir. Ölçüt bağıntılı geçerlik çalışmaları da, DÖYAS puanlarının, hastaların glisemik kontrol düzeyleri (örneğin, HbA1c değerleri) gibi ilgili klinik sonuçlarla anlamlı ilişkiler gösterip göstermediğini inceleyerek ölçeğin pratik değerini desteklemiştir.

Güvenirlik

DÖYAS’ın güvenirlik analizleri, iç tutarlılık yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu analizlerde yaygın olarak Cronbach Alfa katsayısı hesaplanmıştır. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçek maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Türkçe adaptasyon çalışmasında elde edilen yüksek iç tutarlılık katsayıları, DÖYAS’ın Tip 2 Diyabet hastalarında güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu doğrulamıştır. Güvenirlik çalışmalarının bir diğer bileşeni olan test-tekrar test güvenirliği de, ölçek puanlarının zaman içinde stabil kaldığını göstermek için uygulanmış olabilir, bu da ölçeğin zamana karşı dayanıklılığını kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Diyabet Öz Yönetim Skalası’nın faktör yapısının incelenmesi amacıyla faktör analizi teknikleri uygulanmıştır. Orijinal ölçek bir uyarlama olduğu için, araştırmacılar genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemini kullanarak, Türkçe veri setinin orijinal ölçeğin teorik faktör yapısına ne ölçüde uyduğunu değerlendirmişlerdir.

DFA sonuçları, uyum indekslerinin (örneğin, RMSEA, CFI, TLI) kabul edilebilir düzeylerde olduğunu göstererek, ölçeğin faktör yapısının Türk popülasyonunda da geçerli olduğunu kanıtlamıştır. Bu analizler, DÖYAS’ın diyabet öz yönetim kavramının altında yatan temel boyutları doğru bir şekilde ayırabildiğini ortaya koymaktadır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama

Format: Yazılı Anket (Öz Bildirim Ölçeği)

Mevcut Diller: Türkçe, Orijinal dil (İngilizce)

Popülasyon Grubu: Kronik Hastalığı Olan Yetişkinler

Yaş Grubu: Yetişkinler (Özellikle Tip 2 Diyabet hastaları)

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yaşayan Tip 2 Diyabet tanısı almış hastalar.

Test Metodolojisi: Ölçek, 5’li Likert tipi derecelendirme kullanır. Katılımcılar, kendilerine sunulan ifadelere ne ölçüde katıldıklarını 1 (Hiç katılmıyorum) ile 5 (Tamamen katılıyorum) arasında bir puanlama ile belirtirler.

Anahtar Kelimeler

Diyabet, Öz Yönetim Davranışları, Ölçek Uyarlaması, Likert Ölçeği, Psikometrik Özellikler, Hemşirelik Araştırmaları.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut Değil

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Makalede belirtilen akademik veya kurumsal adres.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlaması, 2020 yılında Bayındır Çevik ve Özcan tarafından yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Ayfer Bayındır Çevik ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Kullanım izni ve ücretlendirme bilgileri, yazarın iletişim kanalları aracılığıyla edinilmelidir. Ölçeğin psikometrik özelliklerini inceleyen makalenin orijinal PDF’i şu adresten indirilebilir: diyabet-oz-yonetim-skalasi-doyas-toad.pdf

Kaynaklar

Bayındır Çevik, A., Özcan, Ş. (2020). Psychometric Properties of the Perceived Diabetes Self-Management Scale in Turkish Patient with Type 2 Diabetes. Diyabet, Obesite ve Hipertansiyonda Hemşirelik Forumu Dergisi, 12(2), 15-22.

[quads id=5]

Diyabet Öz Yönetim Skalası (DÖYAS) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri bu kaynak içerikte sağlanmamıştır.