Dijital Ortamda Sağlık Bilgisi Edinme ve Teyit Ölçeği

Özet

Dijital Ortamda Sağlık Bilgisi Edinme ve Teyit Ölçeği, infodemi döneminde bireylerin dijital platformlar üzerinden sağlıkla ilgili bilgilere erişme yollarını ve bu bilgileri doğrulama (teyit etme) davranışlarını sistematik olarak ölçmek amacıyla geliştirilmiş özgün bir ölçüm aracıdır. Ölçek, özellikle bireylerin hangi dijital kaynakları (sosyal medya, haber siteleri, bilimsel yayınlar) kullandığını ve bu bilgilerin güvenilirliğini hangi resmi veya profesyonel platformlar aracılığıyla kontrol ettiğini belirlemeyi hedefler. Bu araç, sağlık iletişimi ve dijital okuryazarlık alanındaki araştırmacılar için önemli bir veri toplama potansiyeli sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Dijital sağlık okuryazarlığı, infodemi, sağlık bilgisi edinme, teyit davranışları, sosyal medya, ölçek geliştirme, Cronbach’s Alpha.

Yazarlar

Mehmet Fatih Çömlekçi, Eda Bozkanat

Amaç

Ölçeğin temel amacı, hızla yayılan ve güvenilirliği sorgulanabilen sağlık bilgilerinin dijital ortamlarda yaygınlaştığı çağımızda, kullanıcıların bilgi edinme kaynaklarını ve bu bilgileri teyit etme alışkanlıklarını standardize edilmiş bir biçimde ölçmektir. Bu bağlamda, ölçek iki ana boyutu hedeflemektedir: Bireylerin sağlık bilgisini edindikleri dijital mecralar (gazete web siteleri, sosyal medya platformları, kişisel bloglar) ve edindikleri bilgiyi kontrol etmek için başvurdukları güvenilir doğrulama mekanizmaları (Sağlık Bakanlığı, sağlık profesyonelleri, bilimsel yayınlar).

Yapı (Ölçülen Psikolojik Yapı)

Dijital Ortamda Sağlık Bilgisi Edinme ve Teyit Ölçeği, iki temel psikolojik/sosyal yapıyı ölçmektedir: Dijital Sağlık Bilgisi Edinme ve Kullanıcı Teyit Alışkanlıkları. Edinme boyutu, bireyin sağlıkla ilgili güncel bilgileri hangi dijital kanallardan (Instagram, YouTube, Twitter vb.) aldığını sorgularken; Teyit Alışkanlıkları boyutu, bireyin edindiği bu bilgilerin doğruluğunu resmi, kurumsal ya da bilimsel kaynaklar üzerinden sorgulama eğilimini yansıtır. Bu yapı, özellikle yüksek infodemi riski taşıyan dönemlerde bireylerin eleştirel düşünme ve bilgi doğrulama becerilerini anlamlandırmak için kritik öneme sahiptir.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak incelenmiştir. Elde edilen uyum iyiliği indeks değerleri, ölçeğin teorik yapısının verilerle yüksek düzeyde uyumlu olduğunu göstermektedir. Bu analizde, kabul edilebilir uyum sınırlarının üzerinde sonuçlar elde edilmiştir.

Ölçeğe İlişkin Uyum İyiliği İndeksi Değerleri şu şekildedir:

• X2/sd (Ki-Kare / Serbestlik Derecesi Oranı): 135,41/31 = 4,36 (Kabul edilebilir sınır olan 5’in altındadır.)
• RMSEA (Yaklaşık Hata Karekök Ortalaması): 0,078 (İdeal kabul edilen <0,08 sınırına yakındır.)
• NFI (Normlu Uyum İndeksi): 0,93 (>0,90 kabul edilebilir.)
• NNFI (Normsuz Uyum İndeksi) veya TLI: 0,95 (>0,95 mükemmel uyumu gösterir.)
• CFI (Karşılaştırmalı Uyum İndeksi): 0,95 (>0,95 mükemmel uyumu gösterir.)
• GFI (İyilik Uyum İndeksi): 0,95 (>0,90 kabul edilebilir.)
• AGFI (Düzeltilmiş İyilik Uyum İndeksi): 0,92 (>0,85 kabul edilebilir.)

Bu indeksler, ölçek maddelerinin ölçülen iki faktörlü yapıyı doğru ve tutarlı bir şekilde temsil ettiğini kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılığı, Cronbach’s Alpha katsayısı ile değerlendirilmiştir. Elde edilen katsayı değeri 0,758’den büyüktür. Genel olarak, psikometrik ölçümlerde 0,70 ve üzeri değerler kabul edilebilir bir iç tutarlılığa işaret ettiğinden, bu değer ölçeğin güvenilirliğinin yüksek olduğunu göstermektedir. Bu sonuç, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü doğrular.

Faktör Analizi

Ölçek, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçlarına göre iki faktörlü bir yapı sergilemektedir. Bu faktörler, orijinal çalışmada “Dijital Ortamda Sağlık Bilgisi Edinme” ve “Kullanıcı Teyit Alışkanlıkları” olarak adlandırılmıştır. İlk faktör, genellikle sosyal medya ve kişisel web siteleri gibi daha az resmi kanallardan bilgi edinme eğilimini kapsarken; ikinci faktör, resmi kurumlar (Sağlık Bakanlığı), sağlık profesyonelleri ve bilimsel yayınlar gibi güvenilir kaynaklar üzerinden bilginin doğruluğunu kontrol etme davranışlarını içermektedir. Bu ayrım, bireylerin dijital sağlık okuryazarlığı stratejilerini anlamak açısından önemlidir.

Ölçüm Aracı

Test Type: Geliştirme Ölçeği

Format: 10 maddeden oluşan, 5’li Likert Ölçeği formatında derecelendirilmiştir.

Language Available: Türkçe

Population Group: Genel Yetişkin Popülasyonu (Dijital platformları aktif kullanan bireyler)

Age Group: Belirtilmemiş, ancak dijital okuryazarlığa sahip yetişkinler hedeflenmiştir.

Population Details: Orijinal çalışma, infodemi bağlamında dijital ortam kullanıcılarını incelemiştir.

Test Methodology: Kendi kendine raporlama yöntemiyle uygulanan bir anket ölçeğidir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık iletişimi, güvenilirlik, bilgi doğrulama, dijital okuryazarlık, faktör analizi, RMSEA, CFI.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Mevcut değil

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Mevcut değil

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Çömlekçi ve Bozkanat tarafından 2021 yılında geliştirilmiştir. Ölçeğin akademik çalışmalarda kullanımı için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir. Ticari kullanım veya büyük ölçekli uygulamalar için yazarın izni gereklidir.

Orijinal makale Dergipark üzerinden erişime açıktır: dergipark.org.tr

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: dijital-ortamda-saglik-bilgisi-edinme-ve-teyit-olcegi-toad.pdf

Kaynakça

Çömlekçi, M. F., & Bozkanat, E. (2021). İnfodemide dijital ortamda sağlık bilgisi edinme ve teyit davranışları. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 41, 103–125. https://doi.org/10.26650/SJ.2021.41.1.0024

Dijital Ortamda Sağlık Bilgisi Edinme ve Teyit Ölçeği Maddeleri

Derecelendirme: 1= hiçbir zaman – 5= her zaman

1. Dijital ortamda sağlıkla ilgili bilgileri, gazetelerin web siteleri aracılığıyla edinirim.
2. Dijital ortamda sağlıkla ilgili bilgileri, sağlıkla ilgi web siteleri aracılığıyla edinirim.
3. Dijital ortamda sağlıkla ilgili bilgileri, sağlıkla ilgili kişisel bloglar aracılığıyla edinirim.
4. Dijital ortamda sağlıkla ilgili bilgileri, Instagram aracılığıyla edinirim.
5. Dijital ortamda sağlıkla ilgili bilgileri, Twitter aracılığıyla edinirim.
6. Dijital ortamda sağlıkla ilgili bilgileri, YouTube aracılığıyla edinirim.
7. Sağlık konusunda edindiğim bilgileri, Sağlık Bakanlığı’nın dijital platformları üzerinden teyit ederim.
8. Sağlık konusunda edindiğim bilgileri, sağlık kuruluşlarının (hastane, poliklinik vb.) dijital platformları üzerinden teyit ederim.
9. Sağlık konusunda edindiğim bilgileri, sağlık profesyonellerinin (doktor, bilim insanı) dijital platformlardaki paylaşımları üzerinden teyit ederim.
10. Sağlık konusunda edindiğim bilgileri, dijital ortamdaki bilimsel yayınlar üzerinden teyit ederim.