COVID-19 Farkındalık Ölçeği (COVFÖ)

Öz

COVID-19 Farkındalık Ölçeği (COVFÖ), 2021 yılında Büyükbeşe ve Dikbaş tarafından COVID-19 salgını döneminde bireylerin farkındalık düzeylerini ve koruyucu davranışlara uyumlarını ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçek, özellikle üç temel koruyucu önlem alanına odaklanmaktadır: el hijyeni, sosyal mesafe ve maske kullanımı. Bu araç, halk sağlığı çalışmalarına ve epidemiyolojik araştırmalara veri sağlamayı hedefleyen, psikometrik özellikleri incelenmiş bir geliştirme çalışmasının ürünüdür.

Ölçek, toplamda 21 maddeden oluşmakta ve bireylerin koruyucu önlemlere ilişkin bilgi ve tutumlarını değerlendirmektedir. Puanlama 5’li Likert tipi bir derecelendirme sistemiyle yapılmaktadır ve elde edilen yüksek puanlar, bireyin pandemiye yönelik farkındalığının yüksek olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

COVID-19, Farkındalık, Hijyen, Sosyal Mesafe, Psikometrik Ölçek, COVFÖ.

Yazarlar

Tuğba Büyükbeşe, Tuğba Dikbaş.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin COVID-19 salgını sürecinde alınan temel koruyucu önlemlere (maske kullanımı, sosyal mesafe ve hijyen kuralları) yönelik farkındalık ve bilgi düzeylerini belirlemektir. Bu farkındalık düzeyi, bireylerin davranışsal uyumlarını ve risk algılarını anlamak için kritik bir göstergedir.

COVFÖ, özellikle halk sağlığı kampanyalarının etkinliğini değerlendirmek, riskli grupları tespit etmek ve eğitim programlarının ihtiyaçlarını belirlemek amacıyla araştırmacılara standart ve güvenilir bir ölçüm aracı sunmak üzere tasarlanmıştır. Ölçek, pandemi yönetiminde davranışsal faktörlerin rolünü inceleyen araştırmalara önemli katkılar sağlamaktadır.

Yapı

COVFÖ, teorik olarak COVID-19 Farkındalığı yapısını ölçmektedir. Bu yapı, pandeminin yayılmasını önlemede hayati öneme sahip olan ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından önerilen temel tedbirlere ilişkin bilişsel bilgi ve kabul düzeyini ifade eder. Ölçek, açıkça tanımlanmış üç alt boyutta faktörleşmektedir.

Ölçek, toplamda 21 maddeden oluşmakta olup, bu maddeler üç temel koruyucu davranış alanını temsil etmektedir:

• El Hijyeni: Virüsün yayılmasını önlemek için el yıkama ve dezenfeksiyon alışkanlıklarına dair farkındalık (12 madde).
• Sosyal Mesafe: Fiziksel teması ve kalabalık ortamları sınırlamaya yönelik davranışsal kurallara dair farkındalık (6 madde).
• Maske Kullanımı: Solunum yoluyla bulaşmayı engellemek amacıyla maskenin doğru ve düzenli kullanımına dair farkındalık (3 madde).

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, geliştirme makalesinde detaylandırılmıştır. Yapı geçerliği, istatistiksel yöntemlerle incelenmiş ve ölçeğin teorik olarak öngörülen üç faktörlü yapısının örneklem verileriyle uyumlu olduğunu göstermiştir. Bu, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı yapıyı ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Genellikle keşfedici ve doğrulayıcı faktör analizi (EFA ve CFA) yöntemleri kullanılarak test edilen yapı geçerliği bulguları, maddelerin ilgili faktörlere yüksek yükler verdiğini ortaya koymuştur. İçerik geçerliği ise uzman görüşleri alınarak sağlanmış olup, maddelerin COVID-19 koruyucu önlemlerini kapsamlı bir şekilde temsil ettiğini doğrulamıştır.

Güvenirlik

COVFÖ’nün iç tutarlılığı, Cronbach’s Alpha katsayısı kullanılarak değerlendirilmiş ve yüksek düzeyde güvenilir olduğu tespit edilmiştir. Ölçeğin toplam alfa katsayısı ve alt boyut katsayıları, psikometrik literatürde kabul edilebilir sınırların oldukça üzerindedir.

• Ölçeğin Toplam İç Tutarlılık Katsayısı (Cronbach’s Alpha): 0.90
• El Hijyeni Alt Boyutu Alfa Katsayısı: 0.85
• Sosyal Mesafe Alt Boyutu Alfa Katsayısı: 0.84
• Maske Kullanımı Alt Boyutu Alfa Katsayısı: 0.73

Bu yüksek güvenirlik değerleri, ölçeğin farklı uygulamalarda tutarlı sonuçlar üretebileceğini ve bireyler arasındaki farkındalık düzeylerini güvenilir bir şekilde ayırt edebileceğini göstermektedir.

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme çalışmasında uygulanan faktör analizi, COVFÖ’nün 21 maddelik yapısının üç temel faktör altında toplandığını doğrulamıştır. Bu faktörler, küresel pandemi sırasında en çok vurgulanan koruyucu davranış kategorilerine karşılık gelmektedir.

Faktör dağılımı ve madde yükleri, ölçeğin yapısal bütünlüğünü desteklemektedir. Her bir faktör, ilgili davranışsal önlemler grubunu temsil etmektedir:

• Hijyen Faktörü: 12 madde ile en geniş alanı kapsamaktadır.
• Sosyal Mesafe Faktörü: 6 madde ile fiziksel etkileşim ve alan yönetimi farkındalığını ölçmektedir.
• Maske Faktörü: 3 madde ile solunum yoluyla bulaş riskine karşı alınan önlemleri değerlendirmektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: 5’li Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Yetişkinler)

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Genellikle yetişkin örneklem üzerinde uygulanmıştır)

Popülasyon Detayları: Ölçek geliştirme çalışması Türkiye’deki yetişkin bireyler üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Ölçek maddeleri 1’den 5’e kadar derecelendirilmiştir:

1. Kesinlikle katılmıyorum (1)
2. Kısmen katılmıyorum (2)
3. Kararsızım (3)
4. Kısmen katılıyorum (4)
5. Kesinlikle katılıyorum (5)

Ölçekten alınan toplam puanın yükselmesi, bireyin pandemi önlemlerine yönelik farkındalığının daha yüksek olduğu anlamına gelmektedir.

Anahtar Kelimeler

Psikometri, Halk Sağlığı, Pandemi, Farkındalık Ölçeği, Koruyucu Davranışlar.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi (Sorumlu Yazar): Tuğba DİKBAŞ, [email protected]

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2021

İzinler ve Kullanım Ücreti: Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı için sorumlu yazar Tuğba Dikbaş ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi önerilir. Ölçeğin ticari veya geniş çaplı kurumsal uygulamaları için özel izinler ve kullanım ücretleri söz konusu olabilir.

Kaynakça

Büyükbeşe, T., ve Dikbaş, T. (2021). COVID-19 Farkındalık Ölçeği (COVFÖ) Geliştirme Çalışması. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 21-40. https://doi.org/10.11616/basbed.vi.858037.

Makalenin orijinal DergiPark bağlantısı: dergipark.org.tr.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: covid-19-farkindalik-olcegi-covfo-gelistirme-calismasi-toad.pdf

COVID-19 Farkındalık Ölçeği (COVFÖ) Maddeleri

Bu ölçek maddeleri, kaynak metinde doğrudan listelenmemiştir. Ancak ölçek, psikoloji ve halk sağlığı araştırmalarında kullanılmak üzere toplam 21 maddeden oluşmaktadır. Maddelerin alt boyutlara göre dağılımı aşağıdaki gibidir:

• Hijyen Alt Boyutu: 12 madde
• Sosyal Mesafe Alt Boyutu: 6 madde
• Maske Alt Boyutu: 3 madde