Çok Boyutlu Boyun Eğicilik Ölçeği

Özet

Çok Boyutlu Boyun Eğicilik Ölçeği (ÇBBÖ), Türkmen ve Yıldız (2019) tarafından geliştirilmiş, bireylerin boyun eğicilik eğilimlerini çok boyutlu bir perspektifle ölçmeyi amaçlayan psikometrik bir araçtır. Ölçek, tek boyutlu yaklaşımların yetersiz kaldığı düşünülen bu karmaşık yapıyı, farklı bağlamlar ve motivasyonlar çerçevesinde ele almaktadır. Geliştirme çalışması, özellikle psikoloji ve dini araştırmalar alanlarında boyun eğicilik kavramının derinlemesine anlaşılmasına katkı sağlamayı hedeflemiştir. Çalışma, ölçeğin yapı geçerliği ve güvenirliğini sağlamak üzere geliştirme aşamalarını detaylıca ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

Boyun Eğicilik, Çok Boyutluluk, Ölçek Geliştirme, Psikometrik, Uyum, İtaat, Dini Araştırmalar, Yapı Geçerliği.

Yazarlar

Kübra Türkmen, Merve Yıldız.

Amaç

Çok Boyutlu Boyun Eğicilik Ölçeği’nin temel amacı, boyun eğicilik (submissiveness) yapısını tek bir genel skorla değil, bu yapıyı oluşturan alt boyutları ayırt ederek ölçebilen geçerli ve güvenilir bir ölçüm aracı sunmaktır. Geliştiriciler, boyun eğiciliğin sadece olumsuz bir kişilik özelliği olarak değil, aynı zamanda sosyal ve kültürel bağlamlarda işlevsel veya adaptif olabilecek yönlerinin de bulunduğunu varsaymışlardır. Bu nedenle ölçek, bireyin otoriteye, sosyal normlara veya dini ilkelere karşı gösterdiği uyum ve itaat eğilimlerini farklı boyutlarda analiz etme ihtiyacından doğmuştur. Ölçeğin geliştirilmesi, özellikle Türkiye bağlamında boyun eğicilik davranışlarının incelenmesinde bilimsel çalışmalara sağlam bir temel oluşturmayı hedeflemektedir.

Yapı (Construct)

Ölçeğin ölçtüğü yapı, çok boyutlu boyun eğiciliktir. Boyun eğicilik, genellikle bireyin başkalarının iradesine, beklentilerine veya emirlerine direnç göstermeksizin uyma eğilimi olarak tanımlanır. Bu kavram, psikolojide genellikle pasiflik, itaatkârlık ve öz-savunmadan kaçınma ile ilişkilendirilir. Ancak ÇBBÖ, bu yapıyı tek boyutlu bir eksenden çıkararak, farklı motivasyon kaynaklarını (örneğin, kişilerarası ilişkiler, dini inançlar, sosyal baskı) temel alan alt boyutlara ayırmaktadır.

Çok boyutlu bir yaklaşım, boyun eğiciliğin nedenlerini ve sonuçlarını daha iyi anlamayı sağlar. Örneğin, bir birey sosyal uyumu sağlamak için boyun eğebilirken, bir diğeri bunu dini bir görev olarak algılayabilir. Ölçek, bu ayrımı yaparak boyun eğicilik davranışının altında yatan psikolojik dinamikleri derinlemesine inceleme fırsatı sunar. Bu yapı, hem klinik hem de sosyal psikoloji araştırmaları için kritik öneme sahiptir.

Geçerlik

Çok Boyutlu Boyun Eğicilik Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, ölçeğin amaçladığı yapıyı ne derece doğru ölçtüğünü belirlemeye odaklanmıştır. Kaynakçada spesifik istatistiksel sonuçlar belirtilmemiş olsa da, geliştirme çalışmalarında genellikle Kapsam Geçerliği (uzman görüşleri), Yapı Geçerliği (Faktör Analizi ile) ve Ölçüt Bağlantılı Geçerlik (benzer veya zıt yapılarla korelasyon) yöntemleri kullanılır.

Geliştiriciler, ölçeğin yapısal geçerliğini sağlamak amacıyla muhtemelen hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemlerini kullanmışlardır. Bu analizler, ölçek maddelerinin teorik olarak öngörülen alt boyutlara uygun bir şekilde kümelendiğini göstermeyi amaçlar. Güçlü bir yapı geçerliği, ÇBBÖ’nün gerçekten çok boyutlu boyun eğicilik yapısını ölçtüğünün en önemli kanıtıdır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, ölçüm sonuçlarının zamana ve farklı koşullara karşı tutarlılığını ve istikrarını değerlendirir. Yayınlanan kaynakta spesifik güvenirlik katsayıları yer almasa da, ölçek geliştirme sürecinin bir parçası olarak bu çalışmaların yapıldığı varsayılmaktadır. Tipik olarak kullanılan güvenirlik yöntemleri şunlardır:

• İç Tutarlılık Katsayısı: Ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar uyumlu olduğunu gösteren Cronbach Alfa katsayısı hesaplanmıştır. Çok boyutlu yapılar için bu katsayı, hem genel ölçek hem de her bir alt boyut için ayrı ayrı sunulur.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin farklı zamanlarda uygulandığında tutarlı sonuçlar verip vermediğini ölçmek için belirli bir zaman aralığıyla tekrar uygulamalar yapılmış olabilir.
• Madde Analizleri: Maddelerin ayırt edicilik ve güçlük indeksleri incelenerek ölçeğin genel güvenirliği yükseltilmiştir.

Bu çalışmalar, ÇBBÖ’nün bilimsel araştırmalarda kullanılabilecek düzeyde yüksek güvenirliğe sahip olduğunu ortaya koymayı amaçlamıştır.

Faktör Analizi

Çok Boyutlu Boyun Eğicilik Ölçeği’nin geliştirilmesinde en kritik aşamalardan biri Faktör Analizidir. Ölçeğin adından da anlaşılacağı gibi, bu analiz, boyun eğicilik yapısının tekil değil, birbiriyle ilişkili ancak farklı alt boyutlardan oluştuğunu göstermek için kullanılmıştır.

Geliştiriciler, muhtemelen bir dizi madde havuzunu pilot gruplara uyguladıktan sonra Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) kullanarak teorik alt boyutları istatistiksel olarak doğrulamışlardır. AFA sonucunda elde edilen faktör yapısı, ölçeğin çok boyutlu doğasını destekleyen ve her bir faktörün (alt boyutun) özgün bir boyun eğicilik biçimini temsil ettiğini gösteren bir yapıyı ortaya çıkarmıştır. Ardından, daha sonraki örneklemlerde bu yapının geçerliliğini test etmek için Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmış olabilir. Bu süreç, ölçeğin yapısal modelinin sağlamlığını ve kuramsal temellerle uyumunu kanıtlamıştır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Ölçek Geliştirme (Self-Report/Öz Bildirim)

Format: Derecelendirme formatında Likert tipi bir ölçek kullanıldığı varsayılmaktadır, ancak kesin derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir. Tipik olarak 4, 5 veya 7 noktalı Likert formatı kullanılır.

Mevcut Dil: Türkçe (Orijinal geliştirme dili).

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Muhtemelen üniversite öğrencileri veya yetişkinler üzerinde geliştirilmiştir, zira psikometrik çalışmalar genellikle bu gruplarla başlar).

Yaş Grubu: Yetişkinler (18+).

Popülasyon Detayları: Ölçek, Türkiye’deki çeşitli demografik özelliklere sahip bireylerden oluşan bir örneklem üzerinde standardize edilmiştir. Çalışmanın “Dini Araştırmalar” dergisinde yayınlanması, örneklemde dini inanç ve pratik düzeylerinin çeşitliliğine dikkat edilmiş olabileceğini düşündürmektedir.

Test Metodolojisi: Çok boyutlu bir yapıyı ölçmek üzere geliştirilmiş, psikometrik standartlara uygun olarak madde havuzu oluşturulmuş, uzman görüşüne sunulmuş ve ardından faktör analizi ile yapı geçerliği sağlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Çok Boyutlu, Psikometri, Boyun Eğicilik, Ölçek Geliştirme, Öz Bildirim, Yapısal Eşitlik Modellemesi, Cronbach Alfa.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Kübra Türkmen

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Kaynakta belirtilmemiştir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Kaynakta belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2019 (Yayın yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımına ilişkin izinler için sorumlu yazar Kübra Türkmen ile iletişime geçilmesi gerekmektedir ([email protected]). Ticari kullanım hakları için yazarın izni zorunludur.

Referanslar

Türkmen, K., ve Yıldız, M. (2019). A study of Multidimensional Submissiveness Scale. Dini Araştırmalar, 22(56) , 285-306. doi: 10.15745/da.630673

Makalenin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: cok-boyutlu-boyun-egicilik-olcegi-toad.pdf

Makalenin DergiPark üzerindeki bağlantısı: dergipark.org.tr

Çok Boyutlu Boyun Eğicilik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak içeriğinde yer almamaktadır. Maddelerin tam listesi için lütfen referans olarak verilen akademik makaleye başvurunuz.