Çocukların El Kullanım Deneyimi Anketi (ÇEDA)

Özet

Çocukların El Kullanım Deneyimi Anketi (ÇEDA), çocuklarda, özellikle Hemiparezik Serebral Palsi (SP) tanısı almış bireylerde, günlük yaşam aktiviteleri sırasında etkilenen ellerinin kullanım sıklığını ve kalitesini değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçektir. Bu ölçek, orijinal İngilizce versiyonunun Türk kültürüne adaptasyonu, geçerlilik ve güvenilirliğini sağlamak üzere Mahsum Eren tarafından 2014 yılında uyarlanmıştır. ÇEDA, çocukların gerçek yaşam ortamlarında el fonksiyonlarını ne kadar etkili kullandıklarını ebeveyn veya bakıcı raporlaması yoluyla ölçmeyi hedefler.

Uyarlama çalışması sonucunda, ÇEDA’nın Türkçe versiyonunun geçerli, güvenilir ve kültürel olarak uygun bir psikometrik araç olduğu kanıtlanmıştır. Ölçek, 29 temel aktivite ve bu aktivitelerin alt sorularından oluşmakta olup, el kullanım deneyimini 1 (Etkisiz) ile 4 (Etkili) arasında derecelendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

Çocukların El Kullanım Deneyimi Anketi, ÇEDA, Serebral Palsi, Hemiparezi, El Fonksiyonu, Günlük Yaşam Aktiviteleri, Uyarlama, Yapı Geçerliliği, ICC.

Yazarlar

Mahsum Eren

Amaç

Çocukların El Kullanım Deneyimi Anketi (ÇEDA), hemiparezik Serebral Palsi tanısı olan çocukların günlük yaşam aktivitelerinde etkilenen ellerini ne sıklıkta ve ne kadar etkili kullandıklarını belirlemeyi amaçlamaktadır. Ölçek, klinik uygulamalarda ve araştırmalarda, el fonksiyonu rehabilitasyon programlarının etkinliğini değerlendirmede standart bir ölçüm aracı olarak kullanılmak üzere uyarlanmıştır.

Ölçeğin temel amacı, çocuğun bağımsızlık düzeyini ve günlük aktivitelerdeki fonksiyonel performansını nicel verilerle ortaya koymaktır. Türkçe adaptasyon çalışması, orijinal ölçeğin kültürel hassasiyetini koruyarak Türkiye’deki klinik popülasyon için uygulanabilirliğini sağlamıştır.

Yapı

ÇEDA’nın ölçtüğü temel yapı, bir çocuğun günlük yaşam aktiviteleri (GYA) sırasında etkilenen üst ekstremiteyi kullanma deneyimi ve etkinliğidir. Bu yapı, sadece motor yeterliliği değil, aynı zamanda çocuğun elini kullanmayı tercih etme sıklığını ve kullanım kalitesini de kapsayan, fonksiyonel motor performansın öznel bir değerlendirmesini sunar.

Ölçek, doğrudan gözlem yerine, ebeveyn veya bakıcıların raporlarına dayanarak çocuğun doğal ortamındaki el kullanımını değerlendirir. Bu, ölçeğin ekolojik geçerliliğini artırır, çünkü klinikte yapılan standart testlerde gözlemlenmeyen gerçek dünya performansını yansıtır.

Geçerlilik

ÇEDA’nın Türkçe versiyonunun geçerlilik çalışmaları, yapı geçerliliğine odaklanmıştır. Bu kapsamda, anketin ıraksak (divergent) ve yakınsak (convergent) yapı geçerlilikleri incelenmiştir.

Yakınsak ve ıraksak yapı geçerlilikleri, Spearman korelasyon katsayıları kullanılarak test edilmiştir. ÇEDA skorları, Çocukların El Kullanım Deneyimi Anketi’nin (ÇEDA) beklenen yapılarla ilişkisini doğrulamak amacıyla Edmonton El Becerisi Skalası (EBSS), Kısa Motor Fonksiyonel Skorlama Sistemi (KMFSS) ve Pediatrik Özürlülük İndeksi (PÖDE) gibi diğer standart ölçüm araçlarıyla karşılaştırılmıştır. Bu analizler, ÇEDA’nın ölçmeyi amaçladığı yapıyı başarılı bir şekilde ölçtüğünü göstermiştir.

Güvenilirlik

ÇEDA’nın güvenilirliği, test-tekrar test yöntemi ile değerlendirilmiş ve bu süreçte Sınıf İçi Korelasyon Katsayısı (ICC) kullanılmıştır. Uyarlama çalışmasında, ÇEDA’nın test-tekrar test güvenilirlik değeri 1.00 olarak bulunmuştur; bu da ölçeğin zamana karşı mükemmel bir tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

Ayrıca, ÇEDA ile belirlenen bağımsız olarak gerçekleştirilen aktivite sayısı ile EBBS ve PEDİ’nin kendine bakım bölümü arasında istatistiksel olarak anlamlı ve iyi bir korelasyon (p=0,001) tespit edilmiştir. KMFSS ile ise, istatistiksel olarak anlamlı ancak nispeten zayıf bir korelasyon (p=0,001) ilişkisi gözlemlenmiştir. Bu sonuçlar, ÇEDA’nın Türkçe versiyonunun yüksek düzeyde güvenilir ve tutarlı bir değerlendirme aracı olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Orijinal ölçeğin yapısal bütünlüğünün korunmasına yönelik uyarlama çalışmalarında, temel psikometrik özelliklerin (geçerlilik ve güvenilirlik) öncelikli olarak test edildiği görülmektedir. Sağlanan kaynak verilerinde, ÇEDA’nın Türkçe adaptasyonu sürecinde keşfedici (EFA) veya doğrulayıcı (CFA) faktör analizine dair detaylı bilgi sunulmamıştır.

Ancak, ölçeğin yakınsak ve ıraksak geçerlilik sonuçları, anketin çok boyutlu yapısının ilgili klinik yapılarla beklenen şekilde ilişkili olduğunu desteklemektedir. ÇEDA, orijinal ölçeğin 29 aktivite maddesi üzerinden tek bir genel el kullanım deneyimi puanı veya aktivite alt gruplarına göre puanlar üretmeye odaklanmıştır.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama (Adaptation)

Format: Ebeveyn/Bakıcı Raporlama Anketi

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinal: İngilizce)

Popülasyon Grubu: Klinik Popülasyon (Engelli Bireyler)

Yaş Grubu: Çocukluk Dönemi (Çalışma, genellikle 2-12 yaş aralığındaki hemiparezik çocukları hedef almaktadır.)

Popülasyon Detayları: Hemiparezik Serebral Palsi tanısı almış çocuklar.

Test Metodolojisi: 29 aktivite maddesi üzerinden, çocuğun etkilenen elini kullanma sıklığı ve kalitesinin 4’lü Likert tipi derecelendirme (1: Etkisiz – 4: Etkili) ile puanlanması. Puanlama bağımsız aktivite sayısına ve etkinlik düzeyine dayanır.

Anahtar Kelimeler

Hemiparezi, Psikometrik Özellikler, Adaptasyon, GYA, Fonksiyonel Değerlendirme, Rehabilitasyon, Test-Tekrar Test.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü (Tez dönemi itibarıyla).

İzinler & Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için yazar ile iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Ücret: Akademik kullanım ücret bilgisi mevcut değildir; lisansüstü tez çalışması kapsamında uyarlanmıştır.

Test Yılı (Uyarlama): 2014

Referanslar

• Eren, M. (2014). Hemiparezik serebral palside çocukların el kullanım deneyimi anketi’nin Türkçe kültürel adaptasyonu, geçerlilik ve güvenilirliği (Yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara).

• Tez Kaynağı (YÖK Ulusal Tez Merkezi): tez.yok.gov.tr

• Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: cocuklarin-el-kullanim-deneyimi-anketi-ceda-toad.pdf

Çocukların El Kullanım Deneyimi Anketi (ÇEDA) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Çocukların El Kullanım Deneyimi Anketi (ÇEDA), 29 farklı günlük yaşam aktivitesini ve bu aktivitelerle ilişkili alt soruları içermektedir. Bu maddeler, çocuğun etkilenen elini kullanma sıklığı ve yeterliliği üzerine ebeveyn veya bakıcının değerlendirmesini talep etmektedir. Derecelendirme sistemi 1 (Etkisiz) ile 4 (Etkili) arasında değişmektedir. Maddeler, giyinme, yemek yeme, kişisel hijyen ve oyun gibi temel fonksiyonel alanları kapsamaktadır.