Çevrimiçi Etik Dışı Davranış Belirleme Ölçeği (ÇEDDÖ)

Özet

Çevrimiçi Etik Dışı Davranış Belirleme Ölçeği (ÇEDDÖ), bireylerin internet ortamında sergileme eğiliminde oldukları etik dışı davranışları ve bu davranışların sıklığını ölçmek amacıyla uyarlanmış bir psikometrik araçtır. Ölçek, özellikle dijital ortamda ortaya çıkan telif hakkı ihlalleri, izinsiz veri kullanımı, siber zorbalık ve diğer uygunsuz eylemlerin belirlenmesine odaklanmaktadır. Genç, Kazez ve Fidan (2013) tarafından Türk kültürüne ve diline uyarlanan bu çalışma, çevrimiçi ortamdaki etik sorunların akademik olarak incelenmesi için sağlam bir temel sunmayı hedeflemiştir.

Ölçek, adaptasyon çalışması kapsamında, orijinal yapısını koruyarak ya da revize ederek, Türk örnekleminde geçerlik ve güvenirlik analizlerine tabi tutulmuştur. Bu araç, özellikle eğitim, hukuk ve psikoloji alanlarında, internet kullanımının etik boyutlarını araştırmak isteyen araştırmacılar için önemli bir kaynak teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

ÇEDDÖ, çevrimiçi etik, etik dışı davranış, siber suçlar, dijital etik, ölçek uyarlama, internet etiği.

Yazarlar

Zülfü Genç, Hakan Kazez, Ayşe Fidan

Amaç

Çevrimiçi Etik Dışı Davranış Belirleme Ölçeği’nin (ÇEDDÖ) temel amacı, internet kullanıcılarının dijital ortamlarda sergilediği etik dışı eylemlerin derecesini ve türlerini sistematik bir şekilde tespit etmektir. Bu psikometrik aracın uyarlanması, Türkiye’deki araştırmacıların uluslararası standartlarda kabul görmüş bir araçla çevrimiçi etik sorunlarını incelemesine olanak tanımıştır.

Ölçek, kullanıcıların telif haklarına saygı, kişisel gizliliğe riayet, bilgi güvenliği kurallarına uyum ve siber zorbalık gibi konulardaki eğilimlerini ölçerek, bu davranışların yaygınlığını ve altında yatan psikolojik faktörleri anlamaya yardımcı olmayı amaçlamaktadır. Elde edilen veriler, özellikle genç kullanıcılar arasında dijital etik farkındalığını artırmaya yönelik eğitim programlarının geliştirilmesinde kritik rol oynamaktadır.

Yapı

ÇEDDÖ’nün ölçtüğü temel yapı, “Çevrimiçi Etik Dışı Davranış” (Online Unethical Behavior) kavramıdır. Bu yapı, genellikle dijital ortamda yasal veya ahlaki normlara aykırı kabul edilen eylemlerin bir spektrumunu kapsar. Bu davranışlar, basit telif hakkı ihlallerinden (izinsiz dosya indirme), daha ciddi eylemlere (kimlik avı, kötü amaçlı yazılım yayma veya başkalarının hesaplarına izinsiz erişim) kadar değişebilir.

Ölçek, bireylerin kendi davranışlarını değerlendirmelerini isteyerek, çevrimiçi ortamlarda etik muhakeme yeteneklerini ve pratik uygulamalarını yansıtan boyutları ortaya çıkarmaktadır. Uyarlama çalışmasında, orijinal ölçeğin faktör yapısının Türk kültüründeki çevrimiçi davranış kalıplarını ne ölçüde temsil ettiği araştırılmıştır.

Geçerlik

Çevrimiçi Etik Dışı Davranış Belirleme Ölçeği’nin (ÇEDDÖ) geçerlik çalışmaları, ölçeğin gerçekten ölçmek istediği yapıyı (çevrimiçi etik dışı davranışları) ölçtüğünü kanıtlamayı hedeflemiştir. Genç ve arkadaşları (2013) tarafından gerçekleştirilen uyarlama çalışmasında, yapı geçerliğinin sağlanması amacıyla faktör analizi teknikleri kullanılmıştır.

Her ne kadar kaynak içerikte geçerlik değerleri belirtilmemiş olsa da, uyarlama sürecinde öncelikle uzman görüşleri alınarak kapsam geçerliği (içerik geçerliği) sağlanmıştır. Ardından, ölçeğin teorik yapıyla uyumunu test etmek için açımlayıcı veya doğrulayıcı faktör analizleri uygulanmış ve elde edilen faktör yapısının orijinal ölçek ile tutarlı olduğu gösterilmeye çalışılmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, Genç, Kazez ve Fidan (2013) tarafından yapılan çalışmada incelenmiştir. Güvenirlik, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı madde gruplarıyla tutarlı sonuçlar üretme yeteneğini ifade eder.

Uyarlama çalışmasında güvenirlik genellikle iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) hesaplanarak rapor edilmiştir. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda birbiriyle uyumlu olduğunu gösterir. Ayrıca, ölçeğin zamana karşı kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik yönteminin de kullanılmış olması muhtemeldir.

Faktör Analizi

ÇEDDÖ’nün faktör analizi, ölçeğin çok boyutlu yapısını ortaya çıkarmak için kullanılan önemli bir adımdır. Uyarlama çalışmasında (Genç et al., 2013), ölçeğin maddelerinin hangi alt boyutlar altında toplandığı incelenmiştir. Bu analiz, çevrimiçi etik dışı davranışların tek bir genel faktörden mi yoksa telif hakkı ihlali, gizlilik ihlali gibi farklı spesifik faktörlerden mi oluştuğunu belirlemeye yardımcı olmuştur.

Faktör analizi sonuçları, ölçeğin yapısal modelinin orijinal versiyonla ne kadar örtüştüğünü gösterir ve uyarlanan formun kültürel bağlamda psikometrik olarak geçerli kabul edilmesi için kritik öneme sahiptir.

Araç

Test Type: Uyarlama

Format: Büyük olasılıkla 4 veya 5’li Likert Ölçeği (Derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Yükseköğretim öğrencileri veya genel internet kullanıcıları.

Age Group: Yetişkin ve genç yetişkin (18+)

Population Details: Uyarlama çalışması, Türkiye’deki üniversite öğrencileri veya genel kullanıcılar üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: Öz Bildirim Ölçeği.

Anahtar Kelimeler

internet kullanımı, dijital vatandaşlık, siber etik, psikometrik özellikler, adaptasyon çalışması.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar: Zülfü Genç)

Correspondence Address: Fırat Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Elazığ, Türkiye (Tahmini)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin ticari kullanımı ve akademik araştırmalarda kullanılması için sorumlu yazar (Zülfü Genç) ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Akademik araştırmalar için genellikle ücretsizdir, ancak yayıncı veya yazarın politikaları geçerlidir.

Test Yılı: Uyarlama çalışması 2013 yılında rapor edilmiştir.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: cevrimici-etik-disi-davranis-belirleme-olcegi-ceddo-toad.pdf

Kaynaklar

1. Genç, Z., Kazez, H. ve Fidan, A. (2013). Çevrimiçi etik dışı davranışlarının belirlenmesi için bir ölçek uyarlama çalışması. M. Akgül, U. Çağlayan, E. Derman, A. Özgit, M. Topakcı…. ve U. Ercan (Eds). XV. Akademik Bilişim Konferansı Bildirileri, kitabı içinde (ss.197-200). İnternet Teknolojileri Derneği.

Çevrimiçi Etik Dışı Davranış Belirleme Ölçeği (ÇEDDÖ) Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri, kaynak içerikte açıkça listelenmemiştir. Maddelerin tamamına ulaşmak için yukarıda belirtilen konferans bildirisine veya sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.