Çevresel Duyuş Ölçeği

Özet

Çevresel Duyuş Ölçeği (ÇDVÖ), Sontay, Gökdere ve Usta (2015) tarafından ortaokul seviyesindeki öğrencilerin çevre okuryazarlığı bileşenlerinden biri olan duyuşsal alanı ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçme aracıdır. Ölçek, öğrencilerin çevreye yönelik sorumluluklarını, duyarlılıklarını ve algılarını değerlendirmeyi hedefler. Başlangıçta 19 maddeden oluşan araç, güvenirlik analizi sonrasında 15 maddeye düşürülmüş ve üç alt boyutta yapılandırılmıştır. Ölçek, çevre eğitimine yönelik çalışmaların etkililiğini belirlemede ve öğrencilerin çevresel bilinç düzeylerini tespit etmede önemli bir araç niteliğindedir.

Anahtar Kelimeler

Çevresel Duyuş, Çevre Okuryazarlığı, Ölçek Geliştirme, Ortaokul Öğrencileri, Çevresel Sorumluluk, Çevresel Algı, Güvenirlik.

Yazarlar

Sontay, G., Gökdere, M., Usta, E.

Amaç

Çevresel Duyuş Ölçeği’nin temel amacı, ortaokul düzeyindeki öğrencilerin çevresel duyuş düzeylerini geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçebilecek bir araç geliştirmektir. Bu ölçek, özellikle çevre okuryazarlığının duyuşsal bileşenlerini (sorumluluk, duyarlılık ve algı) nicel verilerle ortaya koyarak eğitimcilerin bu alandaki ihtiyaçları belirlemesine yardımcı olmayı amaçlamıştır.

Ölçek, öğrencilerin çevre sorunlarına karşı ne ölçüde farkındalık geliştirdiğini, bu sorunlara yönelik ne tür sorumluluklar üstlendiğini ve çevreyi koruma eylemlerine ne kadar duyarlı olduğunu tespit etmeye odaklanmıştır. Bu sayede, çevre eğitim programlarının geliştirilmesi ve değerlendirilmesi için sağlam bir dayanak sunmaktadır.

Yapı

Ölçek, çevre okuryazarlığı bağlamında Çevresel Duyuş yapısını ölçmektedir. Çevresel Duyuş, bireyin çevreye karşı olan tutumları, değerleri ve duygusal tepkilerini içeren karmaşık bir yapıdır. Nihai formunda 15 maddeden oluşan ölçek, eşit dağılımla üç ana alt boyuta sahiptir:

• Çevresel Sorumluluk: Bireyin çevre kirliliğini önleme ve çevreyi bozucu davranışlara karşı tepki gösterme eğilimini ölçer.
• Çevresel Duyarlılık: Bireyin doğal yaşam (bitki ve hayvan türleri) ve ekosistemlere karşı gösterdiği hassasiyet ve özeni değerlendirir.
• Çevresel Algı: Bireyin çevre kirliliği sorunlarını anlama ve bu sorunları çözmek için alınabilecek önlemler hakkındaki bilgi düzeyini ve farkındalığını ölçer.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliğini belirlemek amacıyla faktör analizi gerçekleştirilmiştir. Veri setinin faktör analizine uygunluğunu test etmek için KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) ve Barlett testi kullanılmıştır.

Yapılan analiz sonucunda Çevresel Duyuş Ölçeği’nin (ÇDVÖ) KMO değeri 0,764 olarak bulunmuştur. Bu değer, veri setinin faktör analizi için uygun olduğunu göstermektedir (genellikle 0,60 ve üzeri kabul edilir). Ayrıca, Barlett testinin 0,05 önem derecesinde anlamlı olması (χ² Barlett test=819,730, p= 0,000), değişkenler arasında yeterli korelasyonun bulunduğunu ve veri setinin faktör çıkarma işlemine uygun olduğunu doğrulamıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirliği, iç tutarlılık katsayısı ile değerlendirilmiştir. Başlangıçta yapılan güvenirlik analizi neticesinde, 4. maddenin güvenirliği negatif çıktığı için bu madde testten çıkarılmıştır. Böylece madde sayısı 19’dan 18’e (nihai maddeler 15 olarak belirtilmiştir) düşürülmüştür.

Maddenin çıkarılmasının ardından tekrar güvenirlik analizi yapılmış ve testin iç tutarlılık katsayısı KR-20 (Kuder-Richardson Formula 20) kullanılarak 0,807 olarak bulunmuştur. Psikometrik çalışmalarda, bir test için hazırlanan güvenirlik katsayısının 0,70 ve daha yüksek olması, test puanlarının güvenirliği açısından genel olarak yeterli kabul edilmektedir. Bu sonuç, ÇDVÖ’nün yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Çevresel Duyuş Ölçeği’nin yapısal geçerliğini incelemek üzere yürütülen faktör analizi, veri setinin bu analize uygunluğunu güçlü bir şekilde desteklemiştir. KMO değeri (0,764) ve Barlett testi sonuçları (p<0.001), ölçeğin faktöriyel yapısının belirlenmesi için uygun koşulların sağlandığını göstermiştir.

Analiz sonucunda ölçeğin üç alt boyuttan oluştuğu belirlenmiştir: Çevresel Sorumluluk, Çevresel Duyarlılık ve Çevresel Algı. Her alt boyutun beşer maddeden oluşmasıyla, ölçeğin toplam madde sayısı 15 olarak kesinleşmiştir. Bu üç faktörlü yapı, teorik olarak hedeflenen Çevresel Duyuş yapısını temsil etmektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: 5’li Likert Tipi Ölçek (1=kesinlikle katılmıyorum – 5=kesinlikle katılıyorum)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Öğrenciler

Yaş Grubu: Ortaokul Seviyesi Öğrencileri

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki ortaokullarda öğrenim gören öğrenciler (Sınıf seviyesi belirtilmemiştir, ancak ortaokul seviyesine uygun olarak geliştirilmiştir).

Test Metodolojisi: Öz Bildirimli (Self-Report) Anket Formu. Maddeler, Likert derecelendirme sistemi kullanılarak yanıtlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Çevresel Duyarlılık, KR-20, KMO, Faktör Analizi, Çevresel Algı, Likert Ölçeği, Çevresel Sorumluluk.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Sağlanmamıştır.

Bağlantılı E-posta Adresleri: Sorumlu Yazar (Murat Gökdere) için: [email protected]

Yazışma Adresi: Makale referansında belirtilen ilgili kurum adresi (Necatibey Eğitim Fakültesi).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2015 yılında yayımlanan bir makale kapsamında geliştirilmiştir. Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler ve ticari ücret bilgileri makalede açıkça belirtilmemiştir; ancak sorumlu yazar Murat Gökdere ile [email protected] adresi üzerinden iletişime geçilmesi önerilmektedir.

Kaynaklar

Sontay, G., Gökdere, M. ve Usta, E. (2015). Ortaokul seviyesinde çevre okuryazarlık bileşenleri İle İlgili ölçek geliştirme çalışması. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 9(1), 49-80.

Makalenin orijinal PDF bağlantısı aşağıdadır:

• Makale Bağlantısı: nef.balikesir.edu.tr
• Ölçek PDF Dosyası: cevre-okuryazarligi-olcegi-toad.pdf

Çevresel Duyuş Ölçeği Maddeleri

Çevresel Duyuş Ölçeği, 3 alt boyut ve 15 maddeden oluşmaktadır. Aşağıda her bir alt boyuta ait örnek madde verilmiştir:

• Çevresel Sorumluluk (5 m): Çevre kirliliğinin önlenmesinde, çevreyi bozabilecek davranışlarda bulunanları uyarırım.
• Çevresel Duyarlılık (5 m): Çevremde bulunan bitki ve hayvan türlerinin zarar görmemeleri konusunda gerekli duyarlılığa sahibim.
• Çevresel Algı (5 m): Çevre kirliliğini önlemek için alınabilecek önlemleri bilirim.