Yeni Çevresel Paradigma Ölçeği

Özet

Yeni Çevresel Paradigma Ölçeği (YÇPÖ), bireylerin çevreye yönelik inançlarını ve tutumlarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir uyarlama ölçeğidir. Ölçek, insanların doğayı oluşturan diğer bileşenlerden farklı olmadığını ve insanoğlunun da ekolojik sistemin kanunlarına tabi olduğunu esas alan bir dünya görüşünü temel alır. YÇPÖ, 15 maddeden oluşur ve 1’den 5’e kadar değerlerle puanlanan Likert tipi bir derecelendirme kullanır. Türkiye uyarlaması Aytaç ve Öngen (2012) tarafından gerçekleştirilmiş olup, yapı geçerliliği Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile incelenmiştir. Ölçek, Çevre Merkezcilik ve İnsan Merkezcilik olmak üzere iki temel alt boyutu ölçmektedir.

Anahtar Kelimeler

Yeni Çevresel Paradigma Ölçeği, Çevre Merkezcilik, İnsan Merkezcilik, Çevre Tutumu, Doğrulayıcı Faktör Analizi, Cronbach Alfa, Çevresel Paradigma.

Yazarlar

Mustafa Aytaç, B. Öngen.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin çevreye yönelik yaklaşımlarını ölçmek ve onların çevre merkezci (ekosentrik) veya insan merkezci (antroposentrik) dünya görüşlerine ne ölçüde sahip olduklarını belirlemektir. Bu ayrım, çevresel davranışların ve politikaların anlaşılması açısından kritik öneme sahiptir.

Türkiye’de yapılan uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültürü ve dil bağlamında geçerliliğini ve güvenilirliğini kanıtlamak suretiyle, yerel araştırmalarda kullanılabilecek sağlam bir psikometrik araç sunmayı hedeflemiştir.

Yapı

Yeni Çevresel Paradigma Ölçeği, çevresel inançları yansıtan iki ana psikolojik yapı etrafında şekillenir:

• Çevre Merkezcilik (Ecocentrism): Doğanın içsel bir değere sahip olduğunu, insan dışındaki türlerin haklarını ve ekolojik dengenin korunması gerektiğini savunan modern çevreci inançları ölçer. Ölçekte 8 madde bu yapıyı temsil eder (1, 3, 5, 7, 9, 11, 13 ve 15. sorular).
• İnsan Merkezcilik (Anthropocentrism): İnsanın doğadan üstün olduğunu, doğal kaynakların sınırsızca kullanılabileceğini ve çevresel sorunların insan zekası veya teknolojisi ile çözülebileceğini öne süren geleneksel inançları ölçer. Ölçekte 7 madde bu yapıyı temsil eder (2, 4, 6, 8, 10, 12 ve 14. sorular).

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliliği, uyarlama çalışmasında hem keşfedici hem de doğrulayıcı yöntemlerle incelenmiştir. İlk olarak uygulanan Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA), ölçeğin 15 madde ile 2 faktörlü bir yapı sergilediğini göstermiştir. Bu iki faktörlü model, toplam varyansın %40’ını açıklamaktadır.

AFA ile belirlenen faktör yapısının teorik hipoteze uygunluğunu test etmek amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) uygulanmıştır. DFA sonuçları, ölçeğin iki alt boyutlu yapısının verilerle uyumlu olduğunu ve yapı geçerliliğinin desteklendiğini göstermiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliği, Aytaç ve Öngen (2012) çalışmasında Cronbach alfa katsayısı kullanılarak hesaplanmıştır. Hesaplanan katsayı 0.53 olarak bildirilmiştir. Bu değer, ölçeğin iç tutarlılığının sınırlı ancak kabul edilebilir düzeyde olduğunu göstermektedir.

Ölçeğin Türkiye’deki daha önceki bir geçerlilik ve güvenilirlik çalışması Furman (1998) tarafından da yapılmıştır. Ölçek, bireylerin doğayla olan ilişkilerini ve doğanın kanunlarına tabi olma inançlarını temel alarak güvenilir bir ölçüm sağlamayı amaçlar.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmasında faktör yapısını incelemek için iki temel istatistiksel yöntem kullanılmıştır:

1. Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA): Ölçeğin 15 maddesinin, teorik olarak beklenen Çevre Merkezcilik ve İnsan Merkezcilik yapılarına uygun olarak iki temel faktöre ayrıldığını göstermiştir. Bu iki faktörün toplam varyansı açıklama oranı %40’tır.
2. Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA): AFA ile belirlenen iki faktörlü yapının, veri setine ne kadar iyi uyum sağladığını test etmek amacıyla kullanılmıştır. DFA sonuçları, modelin uygunluğunu teyit ederek ölçeğin yapısal geçerliliğini desteklemiştir.

Araç

Test Type: Uyarlama

Format: 15 maddelik, iki alt boyutlu, Likert tipi ölçektir.

Language Available: Türkçe

Population Group: Genel Popülasyon

Age Group: Belirtilmemiş (Genellikle yetişkin veya yükseköğretim öğrencileri).

Population Details: Çevresel tutumları değerlendirmeye yönelik çalışmalarda kullanılmak üzere uyarlanmıştır.

Test Methodology: 5’li Likert derecelendirme sistemi kullanılmıştır (1= hiçbir zaman – 5= her zaman).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek uyarlama çalışması 2012 yılında yayımlanmıştır. Sorumlu yazar Mustafa Aytaç’tır. Ölçeğin kullanımı için yayımlanan makale referans gösterilmelidir. Ticari olmayan akademik kullanımlar için izin ve ücret bilgileri konusunda sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Kaynaklar

Aytaç, M. ve Öngen, B. (2012). Doğrulayıcı faktör analizi ile Yeni Çevresel Paradigma Ölçeğinin yapı geçerliliğinin incelenmesi. İstatistikçiler Dergisi, 5, 14–22.

Furman (1998). (Türkiye’de ölçeğin ilk geçerlilik ve güvenilirlik çalışmasını gerçekleştiren araştırmacı.)

Makalenin DergiPark üzerinden erişilebilir bağlantısı: dergipark.ulakbim.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: yeni-cevresel-paradigma-olcegi-toad.pdf

Yeni Çevresel Paradigma Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplamda 15 maddeden oluşmaktadır ve iki alt boyuta ayrılmıştır:

• Çevre Merkezcilik (8 madde): 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13 ve 15’inci sorular.
• İnsan Merkezcilik (7 madde): 2, 4, 6, 8, 10, 12 ve 14’üncü sorular.

Puanlama 5’li Likert sistemiyle yapılmaktadır.