Birleşik Diskinezi Derecelendirme Ölçeği

Özet

Birleşik Diskinezi Derecelendirme Ölçeği (BDDÖ), orijinal adı Unified Dyskinesia Rating Scale (UDRS) olan klinik bir değerlendirme aracının Türkçe standardizasyonudur. Bu ölçek, özellikle uzun süreli levodopa tedavisi gören Parkinson Hastalığı hastalarında ortaya çıkan diskinezi (istem dışı hareketler) şiddetini ve bu hareketlerin hastanın günlük yaşam aktiviteleri üzerindeki etkisini ölçmek amacıyla tasarlanmıştır. Ölçeğin Türkçe uyarlaması, Akbostancı ve arkadaşları tarafından 2018 yılında gerçekleştirilmiş olup, dilsel ve kültürel geçerliliği sağlanarak Türk popülasyonunda kullanıma sunulmuştur. Bu standardizasyon çalışması, klinik araştırmalar ve tedavi değerlendirmeleri için kritik öneme sahiptir.

BDDÖ, klinisyenlere ve araştırmacılara, hastaların motor dalgalanmalarını ve diskinezi ile ilişkili komplikasyonlarını objektif ve nicel bir şekilde takip etme imkanı sunar. Ölçeğin uyarlanması, uluslararası kabul görmüş bir psikometrik ölçek olan UDRS’nin Türkiye’deki klinik ortamlarda güvenilir bir şekilde uygulanabilirliğini sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Birleşik Diskinezi Derecelendirme Ölçeği, UDRS, Diskinezi, Parkinson Hastalığı, Motor Bozukluklar, Standardizasyon, Nöroloji.

Yazarlar

Muhittin Cenk Akbostancı, Ece Bayram, Vildan Yılmaz, Sani Rzayev, Serap Özkan, Ayşegül Bora-Tokcaer, Christopher G. Goetz.

Amaç

Birleşik Diskinezi Derecelendirme Ölçeği’nin temel amacı, Parkinson Hastalığı tedavisinin bir yan etkisi olarak ortaya çıkan diskinezinin klinik şiddetini ve hastanın yaşam kalitesi üzerindeki işlevsel etkisini kapsamlı bir şekilde değerlendirmektir. Ölçek, hem motor muayene sırasında gözlemlenen diskinezi şiddetini hem de hastanın kendi bildirdiği semptomları ve günlük yaşamdaki kısıtlılıkları ölçen alt bölümlerden oluşur.

Ölçek, doktorların ve araştırmacıların anti-diskinezi ilaçlarının etkinliğini değerlendirmelerine, hastalığın ilerleyişini izlemelerine ve tedavi kararlarını standardize edilmiş verilere dayandırmalarına yardımcı olur. Türkçe standardizasyon çalışması, ölçeğin Türk kültürüne ve diline uygunluğunu test ederek, ulusal düzeyde tutarlı ve güvenilir klinik verilerin elde edilmesini sağlamayı amaçlamıştır.

Yapı

BDDÖ, diskinezi olgusunun çok boyutlu yapısını ölçen bir araçtır. Temel psikolojik yapı (konstrükt), ilaç kaynaklı istemsiz hareketlerin (diskinezi) hem yoğunluğunu hem de bu yoğunluğun bireyin fiziksel ve sosyal işlevselliği üzerindeki yarattığı bozukluğu içerir. Ölçek genellikle iki ana bölümden oluşur:

• Motor Diskinezi Şiddeti: Klinisyen tarafından yapılan değerlendirmelerle diskinezinin vücudun farklı bölgelerindeki yoğunluğunu ve süresini ölçer.
• İşlevsel Etki: Hastanın kendi bildirdiği (öz-bildirim) diskineziye bağlı olarak günlük aktiviteleri yerine getirmede yaşadığı zorlukları ve yaşam kalitesindeki düşüşü değerlendirir.

Bu iki ana bölümün birleşimi, diskinezinin hem nesnel hem de öznel etkilerini yakalayarak, tedavinin multidisipliner değerlendirilmesine olanak tanır.

Geçerlik

Birleşik Diskinezi Derecelendirme Ölçeği’nin Türkçe standardizasyon çalışmasında (Akbostancı vd., 2018), ölçeğin geçerlik çalışmaları, orijinal ölçeğin yapısının Türk popülasyonunda da korunduğunu göstermeyi hedeflemiştir. Geçerlik (validity), bir ölçüm aracının iddia ettiği yapıyı ne kadar doğru ölçtüğünü ifade eder.

Uyarlama sürecinde genellikle içerik geçerliği (uzman görüşleriyle maddelerin uygunluğunun teyidi) ve yapı geçerliği (faktör analizleri veya bilinen klinik durumlarla korelasyonu) incelenir. Orijinal UDRS, geniş uluslararası geçerlik çalışmalarına sahip olduğundan, Türk uyarlaması bu yapısal geçerliği koruma üzerine odaklanmıştır. Klinik tanılarla korelasyonlar ve diğer motor bozukluk ölçekleriyle eş zamanlı geçerlik (concurrent validity) testleri, BDDÖ’nün klinik ortamda geçerli bir araç olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

Güvenirlik (reliability), bir ölçüm aracının tutarlılığını ve tekrarlanabilirliğini ifade eder. Klinik değerlendirme ölçekleri için en önemli güvenirlik türleri iç tutarlılık ve gözlemciler arası güvenirliğe dayanır.

Akbostancı ve arkadaşlarının çalışması, BDDÖ’nün Türk popülasyonunda yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu (genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile ölçülür) göstermektedir. Ayrıca, klinik değerlendirmeye dayalı bir ölçek olduğu için, farklı klinisyenlerin aynı hastayı benzer puanlarla değerlendirebilmesini sağlayan yüksek gözlemciler arası güvenirlik (inter-rater reliability) değerleri kritik öneme sahiptir. Bu yüksek güvenirlik değerleri, ölçeğin klinik araştırmalarda ve rutin hasta takibinde tutarlı sonuçlar üretebildiğini garanti eder.

Faktör Analizi

Birleşik Diskinezi Derecelendirme Ölçeği’nin orijinal yapısı, genellikle diskinezi şiddetinin farklı boyutlarını yansıtan faktörlere ayrılır. Faktör analizi, ölçek maddelerinin hangi temel yapılar altında toplandığını belirlemek için kullanılır.

Türkçe standardizasyon çalışması, orijinal UDRS’nin faktör yapısını doğrulamayı amaçlamıştır. Tipik olarak, diskinezinin şiddeti ve işlevsel kısıtlılık olmak üzere iki temel faktör yapısı beklenir. Bu faktör yapısının doğrulanması, ölçeğin Türk hastalar üzerindeki klinik değerlendirmelerde geçerli alt puanlar sağlayabildiğini gösterir ve sonuçların yorumlanmasında yapısal netlik sunar.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama (Adaptation/Standardization)

Format: Klinisyen gözlemi ve hasta öz-bildirimi bileşenlerini içeren derecelendirme ölçeği.

Mevcut Diller: Türkçe, İngilizce (Orijinal).

Popülasyon Grubu: Nörolojik hastalar, özellikle hareket bozukluğu olan bireyler.

Yaş Grubu: Yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Levodopa tedavisi gören ve diskinezi semptomları gösteren Parkinson Hastalığı hastaları.

Test Metodolojisi: Klinik değerlendirme ve yapılandırılmış görüşme bazlı puanlama. Puanlama sistemi, genellikle 0’dan (yok) belirli bir maksimum puana kadar (şiddetli) değişen bir Likert tarzı derecelendirme kullanır.

Anahtar Kelimeler

Nörodejeneratif Hastalıklar, Levodopa Komplikasyonları, Hareket Bozuklukları, Klinik Derecelendirme, Psikometrik Ölçek, Tedavi Yan Etkileri.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Muhittin Cenk Akbostancı

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değil.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar İletişim)

Yazışma Adresi: Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Nöroloji Anabilim Dalı (Makaleden çıkarım).

İzinler & Ücret ve Test Yılı

Uyarlama Yılı: 2018 (Türkçe Standardizasyon)

Orijinal Test Yılı: UDRS, MDS-UPDRS’nin bir parçası olarak geliştirilmiştir.

Kullanım İzinleri ve Ücret: Ölçeğin klinik ve akademik amaçlı kullanımı genellikle ilgili Movement Disorders Society (MDS) kurallarına tabidir. Türk uyarlaması için izinler sorumlu yazar aracılığıyla teyit edilmelidir.

Referanslar

Akbostanci, M. C., Bayram, E., Yilmaz, V., Rzayev, S., Ozkan, S., Bora-Tokcaer, A., … & Goetz, C. G. (2018). Turkish standardization of Movement Disorders Society Unified Parkinson’s Disease Rating Scale and Unified Dyskinesia Rating Scale. Movement Disorders Clinical Practice, 5(1), 54-59. doi: 10.1002/mdc3.12556

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: unified-dyskinesia-rating-scale-toad.pdf

Birleşik Diskinezi Derecelendirme Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Kaynak içerikte Birleşik Diskinezi Derecelendirme Ölçeği’ne ait maddeler (soru veya derecelendirme öğeleri) sağlanmamıştır. Ölçek, klinisyen gözlemine ve hasta öz-bildirimine dayalı bölümlerden oluşur ve tipik olarak diskinezinin vücut bölgelerine göre şiddetini ve günlük yaşam üzerindeki etkisini derecelendiren Likert tipi maddeler içerir.