Bilişsel Esneklik Envanteri

Özet

Bilişsel Esneklik Envanteri, bireylerin değişen durumlara veya beklenmedik zorluklara karşı düşünce ve davranış biçimlerini ayarlama kapasitesini ölçmek amacıyla uyarlanmış bir psikolojik ölçektir. Bu envanterin Türkçe adaptasyonu, Işıl Tekin tarafından 2018 yılında Marmara Üniversitesi’nde tamamlanan doktora tezinde kullanılmıştır. Ölçek, özellikle savunmacı kötümserlik, bilişsel esneklik, akademik başarı, kaygı ve kişilik arasındaki ilişkileri inceleyen kapsamlı bir çalışmanın parçası olarak geliştirilmiştir. Ölçeğin bir uyarlama olması nedeniyle, psikometrik özelliklerinin (geçerlik ve güvenirlik) adaptasyon çalışmasında yeniden incelenmiş olması beklenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Esneklik, Savunmacı Kötümserlik, Kaygı, Kişilik, Uyarlama, Psikometrik Özellikler, Akademik Başarı

Yazarlar

Işıl Tekin (Uyarlayan Yazar)

[quads id=5]

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin zorlu veya stresli durumlarda farklı çözüm yolları üretebilme, alternatif bakış açılarını değerlendirebilme ve mevcut bilişsel şemalarını esnek bir şekilde değiştirebilme yeteneğini nicel olarak belirlemektir. Uyarlama çalışması (Tekin, 2018), özellikle üniversite öğrencilerinin akademik bağlamda karşılaştıkları stresle başa çıkma mekanizmalarını ve bilişsel esneklik düzeylerinin akademik başarıları üzerindeki etkilerini analiz etmek için tasarlanmıştır.

Ölçek, klinik ve araştırma ortamlarında, bireylerin problem çözme yeteneklerinin ve duygusal düzenleme süreçlerinin temelini oluşturan bilişsel esneklik düzeylerini değerlendirmek için kritik bir araç görevi görür. Elde edilen skorlar, bilişsel davranışçı terapilerde (BDT) esneklik artırıcı müdahalelerin etkinliğini ölçmede de kullanılabilir.

Yapı

Bilişsel Esneklik Envanteri, psikolojideki temel yürütücü işlevlerden biri olan Bilişsel Esneklik (Cognitive Flexibility) yapısını ölçmektedir. Bilişsel esneklik, bireyin zihinsel setini değiştirmesi, yeni bilgilere uyum sağlaması ve değişen çevresel taleplere yanıt olarak bir görevden diğerine kolayca geçiş yapması yeteneği olarak tanımlanır. Bu yapı genellikle iki ana bileşen etrafında incelenir:

• Alternatiflerin Algılanması: Zorluklarla karşılaşıldığında birden fazla çözüm yolu veya bakış açısı olduğunu fark etme yeteneği.
• Kontrolün Algılanması: Kişinin zor durumlarla başa çıkma ve düşünce süreçlerini yönetme konusunda kendine olan inancı ve kontrol algısı.

Yüksek bilişsel esnekliğe sahip bireylerin stresle daha etkili başa çıktığı, daha az kaygı yaşadığı ve akademik/mesleki yaşamda daha başarılı olduğu kabul edilmektedir.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe adaptasyonu olan Bilişsel Esneklik Envanteri‘nin geçerlik analizleri, uyarlama çalışması kapsamında gerçekleştirilmiştir. Orijinal kaynakta spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, bir doktora tezi çalışmasında genellikle yapı geçerliğinin sağlanması amacıyla Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemlerinin kullanıldığı varsayılmaktadır. Bu analizler, ölçek maddelerinin, ölçmeyi amaçladığı teorik yapıya uygun faktörler altında toplandığını göstermeyi hedefler.

Ayrıca, yakınsak ve ayrışan geçerlik kanıtlarının sunulması için ölçeğin, savunmacı kötümserlik, kaygı ve kişilik gibi ilgili yapılarla korelasyonlarının incelenmiş olması beklenir. Tekin (2018) tezinde, bu yapılar arasındaki ilişkileri inceleyerek ölçeğin beklenen teorik kalıplara uygun davrandığını desteklemiştir.

Güvenirlik

Kaynak referansında güvenirlik katsayıları açıkça belirtilmemiştir. Ancak, psikometrik bir ölçek uyarlamasında güvenirlik, genellikle iç tutarlılık yöntemi (Cronbach Alfa katsayısı) kullanılarak test edilir. Bu katsayı, ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar tutarlı olduğunu gösterir. Başarılı bir uyarlama çalışmasında, Cronbach Alfa değerinin kabul edilebilir bir düzeyde (genellikle .70 ve üzeri) olması beklenir.

Ek olarak, ölçeğin zaman içinde tutarlılığını değerlendirmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik analizlerinin de yapılmış olması mümkündür. Bu analizler, aynı bireylerin farklı zamanlarda benzer puanlar alıp almadığını kontrol ederek ölçeğin kararlılığını ortaya koyar.

Faktör Analizi

Bilişsel Esneklik Envanteri’nin Türkçe uyarlamasında, ölçeğin orijinal yapısının Türk kültürüne uygunluğunu test etmek için faktör analizi gerçekleştirilmiştir. Orijinal ölçeğin faktör yapısı temel alınarak, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile bu yapının korunup korunmadığı incelenmiştir. Alternatif olarak, Keşfedici Faktör Analizi (KFA) kullanılarak yeni bir faktör yapısının ortaya çıkıp çıkmadığı da araştırılmış olabilir.

Adaptasyonun temel amacı, Bilişsel Esneklik yapısını ölçen maddelerin, orijinal ölçekteki gibi iki veya daha fazla alt boyutta (örneğin, alternatifleri algılama ve kontrol algısı) tutarlı bir şekilde yüklenip yüklenmediğini doğrulamaktır. Faktör yüklerinin ve uyum indekslerinin bu yapıyı desteklemesi, ölçeğin yapısal geçerliğinin kanıtlanmasında merkezi rol oynamıştır.

Ölçek Yapısı

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Derecelendirme formatı orijinal kaynakta belirtilmemiştir, ancak genellikle 5’li veya 6’lı Likert tipi bir derecelendirme kullanıldığı varsayılmaktadır.

Language Available: Türkçe

Population Group: Üniversite Öğrencileri (Doktora tezinin konusu bağlamında)

Age Group: Genç Yetişkinlik (18-30 yaş aralığı, üniversite popülasyonuna bağlı olarak)

Population Details: Savunmacı kötümserlik, akademik başarı ve kaygı düzeyleri incelenen yükseköğretim kurumlarındaki öğrenciler.

Test Methodology: Öz Bildirim Envanteri.

Ölçeğin orijinal PDF dosyasına buradan ulaşılabilir: bilissel-esneklik-envanteri-toad.pdf

Anahtar Kelimeler

Bilişsel Esneklik, Savunmacı Kötümserlik, Adaptasyon, Psikometri, Faktör Analizi, Işıl Tekin, Yürütücü İşlevler

[quads id=5]

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Marmara Üniversitesi (Tezin yapıldığı kurum), İstanbul.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Işıl Tekin ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ücret: Doktora tezi kapsamında geliştirilen bir araç olduğundan, akademik amaçlı kullanımlarda genellikle ücret talep edilmemektedir, ancak yazar onayı zorunludur.

Test Yılı: Uyarlama çalışmasının tamamlandığı ve yayınlandığı yıl 2018’dir.

Kaynaklar

• Tekin, I. (2018). Savunmacı kötümserliğin akademik başarı, bilişsel esneklik, kaygı ve kişilik açısından incelenmesi [Yayınlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi, İstanbul.

[quads id=5]

Bilişsel Esneklik Envanteri Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır.