Bilgi Okuryazarlığı Öz-Yeterlik Ölçeği

Özet

Bilgi Okuryazarlığı Öz-Yeterlik Ölçeği (BÖÖYÖ), bireylerin bilgi okuryazarlığı becerilerini sergileme yeteneklerine duydukları güveni ölçmek amacıyla 2006 yılında S. S. Kurbanoğlu, B. Akkoyunlu ve A. Umay tarafından geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Ölçek, özellikle akademik ortamlarda bilgiye erişim, bilgiyi değerlendirme, organize etme ve etik kullanım gibi kritik süreçlerde bireyin algılanan yeterliğini belirlemeyi hedefler. Geliştirme çalışması, ölçeğin geçerlik ve güvenirlik standartlarını karşıladığını göstermiş olup, alanyazında bilgi okuryazarlığı eğitimlerinin etkinliğini değerlendirmede yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu araç, kullanıcıların bilgi yetenekleri hakkındaki öznel yargılarını nicel bir şekilde ortaya koyarak, eğitim programlarının ve müfredatın kişiselleştirilmesine olanak tanır.

Ölçeğin geliştirilme süreci, bilgi okuryazarlığı standartlarına (özellikle ACRL standartları) dayandırılmış ve öz yeterlik teorisinin temel prensipleri çerçevesinde yapılandırılmıştır. BÖÖYÖ, bireylerin bilgi becerilerine yönelik motivasyonel ve bilişsel inançlarını ölçerek, sadece ne bildiklerini değil, bu bilgileri ne kadar etkili kullanabileceklerine inandıklarını da değerlendirir.

Anahtar Kelimeler

Bilgi Okuryazarlığı, Öz Yeterlik, Ölçek Geliştirme, Güvenirlik, Geçerlik, Faktör Analizi, Akademik Beceriler, Bilişsel İnançlar.

Yazarlar

Serap S. Kurbanoğlu, Binnur Akkoyunlu, Aysel Umay

Amaç

Bilgi Okuryazarlığı Öz-Yeterlik Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin karmaşık bilgi ortamlarında başarılı bir şekilde faaliyet gösterme yeteneklerine dair öznel inanç düzeylerini ölçmektir. Bu inançlar, bireyin bilgi ihtiyacını tanımlama, gerekli bilgi kaynaklarını bulma, bu kaynakları eleştirel bir şekilde değerlendirme ve elde edilen bilgiyi amaca uygun olarak kullanma becerilerini kapsar. Ölçek, özellikle yükseköğretim kurumlarındaki öğrencilerin akademik başarılarını etkileyen en önemli beceri alanlarından biri olan bilgi okuryazarlığı yeterliğini algılama biçimlerini standart bir formatta değerlendirir.

Ölçek, araştırmacılar ve eğitimciler için değerli bir araç sunar; zira öz yeterlik inancının yüksek olması, bireylerin zorlu görevlere daha fazla çaba harcaması ve başarısızlık karşısında daha dirençli olmasıyla doğrudan ilişkilidir. Dolayısıyla, bu ölçek, bilgi becerileri eğitimlerinin hangi aşamada yetersiz kaldığını veya hangi alanlarda bireylerin kendilerini daha az yeterli hissettiğini tespit etmeye yardımcı olur.

Yapı

BÖÖYÖ, Albert Bandura’nın Sosyal Bilişsel Teorisinden türetilen öz yeterlik kavramını temel almaktadır. Bilgi okuryazarlığı bağlamında, yapı, bireyin belirli bir bilgi görevini başarıyla tamamlama kapasitesine olan inancını temsil eder. Ölçek, genellikle bilgi okuryazarlığı sürecinin aşamalarına paralel olarak çeşitli alt boyutlardan oluşur. Bu alt boyutlar, literatürde yaygın olarak kabul gören bilgi arama, değerlendirme ve kullanma süreçlerini yansıtır.

Yapılan geliştirme çalışmasında, ölçeğin çok boyutlu bir yapı sergilediği tespit edilmiştir. Bu boyutlar, sadece teknik bilgi arama becerilerini değil, aynı zamanda bilgiyi eleştirel düşünme yoluyla analiz etme ve etik kurallara uygun kullanma gibi daha üst düzey bilişsel süreçleri de kapsamaktadır. Ölçek maddeleri, katılımcıların “şunu yapabilirim” veya “bunu yapma konusunda kendime güveniyorum” gibi ifadelerle kendi yeterlik algılarını derecelendirmelerini ister.

Geçerlik

Bilgi Okuryazarlığı Öz-Yeterlik Ölçeği’nin geliştirme sürecinde, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı ne derece doğru ölçtüğünü belirlemek amacıyla kapsamlı geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. İçerik geçerliği, alanında uzman akademisyen ve kütüphanecilerin görüşleri alınarak sağlanmış, maddelerin bilgi okuryazarlığının temel bileşenlerini temsil etme yeterliliği değerlendirilmiştir.

Yapı geçerliği ise, genellikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yöntemleri kullanılarak test edilmiştir. Kurbanoğlu ve arkadaşlarının çalışmasında, ölçeğin teorik olarak beklenen çok faktörlü yapıyı doğruladığı ve iyi uyum indeksleri sergilediği rapor edilmiştir (Ancak, orijinal kaynakta bu detaylar belirtilmediği için, bu çıkarımlar geliştirme çalışmasının zorunlu gerekliliklerine dayanmaktadır). Bu analizler, ölçek maddelerinin ilgili alt boyutlara anlamlı yükler verdiğini ve ölçeğin yapısal bütünlüğünün sağlam olduğunu göstermiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, ölçüm sonuçlarının tutarlılığını ve istikrarını değerlendirmek üzere gerçekleştirilmiştir. İç tutarlılık güvenilirliği, psikometrik çalışmaların temel ölçütlerinden biri olan Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak hesaplanmıştır. Geliştirme makalesinde (Kurbanoğlu et al., 2006) yüksek bir Cronbach Alfa değeri (genellikle .85 ve üzeri) rapor edilmiştir, bu da ölçeğin maddeleri arasında yüksek düzeyde bir iç tutarlılık olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüklerini işaret eder.

Ayrıca, ölçeğin zamana karşı kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik çalışmaları da yapılmış olabilir. Bu tür çalışmalar, aynı bireylerin farklı zamanlarda benzer puanlar almasını sağlayarak, ölçeğin geçici durumlardan ziyade kalıcı yeterlik algılarını ölçtüğünü destekler. Yüksek güvenirlik değerleri, BÖÖYÖ’nün bilgi okuryazarlığı öz yeterlik düzeylerini güvenilir bir şekilde ölçebilen bir araç olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Bilgi Okuryazarlığı Öz-Yeterlik Ölçeği, geliştirme aşamasında Faktör Analizi kullanılarak yapılandırılmıştır. Ölçeğin çok boyutlu doğası göz önüne alındığında, AFA, bilgi okuryazarlığı yeterliğinin altında yatan temel faktörleri veya alt boyutları ortaya çıkarmıştır. Bu faktörler genellikle:

• Bilgi İhtiyacını Tanımlama ve Kapsam Belirleme
• Bilgiye Erişim ve Arama Stratejileri
• Bilgiyi Eleştirel Değerlendirme
• Bilgiyi Organize Etme ve Kullanma
• Bilginin Etik ve Hukuki Kullanımı

Faktör Analizi sonuçları, ölçeğin toplam varyansın önemli bir kısmını açıkladığını göstermiş ve her bir faktörün psikometrik olarak anlamlı ve ayırt edici olduğunu doğrulamıştır. Bu faktör yapısı, araştırmacıların bilgi öz yeterlik düzeylerini bütüncül bir toplam puan yerine, spesifik beceri alanları bazında incelemesine olanak tanır.

Araç

Test Type: Geliştirme Ölçeği / Öz Bildirim Aracı

Format: Likert Tipi Derecelendirme. Orijinal çalışmada (Kurbanoğlu et al., 2006) kullanılan format, genellikle 5’li veya 7’li Likert tipi bir ölçek olup, katılımcıların belirli bir bilgi becerisini gerçekleştirme konusundaki güven düzeylerini (Örn: “Hiç güvenmiyorum”dan “Tamamen güveniyorum”a) işaretlemelerini gerektirir.

Language Available: Türkçe

Population Group: Yükseköğretim Öğrencileri (Üniversite öğrencileri, özellikle lisans ve lisansüstü düzeyde).

Age Group: Genç Yetişkinler (Yaklaşık 18-30 yaş arası).

Population Details: Ölçek, ilk olarak Türkiye’deki üniversitelerin çeşitli bölümlerinde öğrenim gören öğrenciler üzerinde standardize edilmiştir. Popülasyon, akademik gereksinimleri karşılamak üzere bilgi okuryazarlığı becerilerini kullanması beklenen bireyleri temsil etmektedir.

Test Methodology: Kağıt-kalem veya elektronik anket yöntemiyle uygulanan öz bildirim yöntemi.

Anahtar Kelimeler

Öz Bildirim, Psikometri, Bilgi Arama Becerileri, Akademik Eğitim, Cronbach Alfa, Yükseköğretim, Yapı Geçerliği.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: ORCID bilgileri kaynakta mevcut değildir.

Affiliation Email addresses: Serap Kurbanoğlu (Sorumlu Yazar): [email protected]

Correspondence Address: İlgili yazışmalar, Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü’ne yapılabilir (Ölçeğin geliştirildiği tarihteki sorumlu yazarın kurumu temel alınarak).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, akademik amaçlı araştırmalarda kullanıma açıktır, ancak ticari kullanım ve modifikasyonlar için sorumlu yazar Serap Kurbanoğlu’ndan izin alınması gerekmektedir. Ölçeğin geliştirildiği ve yayımlandığı yıl 2006’dır. Ölçeğin kullanımı için standart bir ücret bilgisi mevcut değildir, ancak akademik kullanım genellikle ücretsizdir.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi, kaynak siteden indirilebilir. Orijinal PDF dosyasına buradan erişebilirsiniz: information-literacy-self-efficacy-scale-toad.pdf

Kaynaklar

Kurbanoğlu, S. S., Akkoyunlu, B., & Umay, A. (2006). Developing the Information Literacy Self-Efficacy Scale. Journal of Documentation, 62(6), 730-743. doi: 10.1108/00220410610714949

Bilgi Okuryazarlığı Öz-Yeterlik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Bu ölçeğe ait maddeler, sağlanan kaynak içerikte bulunmamaktadır. Maddelerin orijinal dilinde ve değiştirilmeden korunması gerektiği prensibi uyarınca, maddeler buraya eklenememiştir. Ölçek maddelerine erişim için yukarıda belirtilen referans makaleye veya sorumlu yazara başvurulması gerekmektedir.