Başkası Merkezli Dışsallık Ölçeği (BMDÖ)

Özet

Başkası Merkezli Dışsallık Ölçeği (BMDÖ), bireylerin düşünce, duygu ve davranışlarının ne ölçüde başkalarının onayına, yargılarına veya beklentilerine bağlı olduğunu ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçek, Ü. Horozcu ve A. C. Güneş tarafından 2019 yılında yapılan bir güvenirlik ve geçerlik çalışması sonucunda kullanıma sunulmuştur. Yapılan analizler, ölçeğin güçlü yapısal geçerliğe sahip olduğunu ve toplam varyansın önemli bir kısmını açıklayan dört alt boyuttan oluştuğunu göstermiştir. BMDÖ, bireylerin sosyal çevreleriyle etkileşimlerinde dışsal motivasyon ve onay arayışı düzeylerini değerlendirmek için önemli bir katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Başkası Merkezli Dışsallık, BMDÖ, Psikometrik Özellikler, Sosyal Değerlendirme, Onay Arayışı, Faktör Analizi, Geçerlik, Güvenilirlik.

Yazarlar

Ümit Horozcu, Ahmet Celalettin Güneş

Amaç

BMDÖ’nün temel amacı, bireylerin kendilerini başkalarının gözünden değerlendirme eğilimlerini, yani dışsallıklarını ölçmektir. Bu ölçek, bireyin öz-değerini ve duygusal tepkilerini ne kadar dışsal kaynaklara (beğenilme, takdir edilme, eleştirilmekten kaçınma) dayandırdığını tespit etmeyi hedefler.

Ölçek, bu yapıyı dört ayrı alt boyutta ele alarak, bireyin sosyal etkileşimlerdeki hassasiyetini ve dışarıdan gelen tepkilere karşı gösterdiği tepkisel yoğunluğu derinlemesine incelemeye olanak tanır. Böylece psikolojik danışmanlık ve rehberlik alanlarında bireylerin sosyal kaygı ve dışa bağımlılık düzeylerinin belirlenmesine yardımcı olur.

Yapı

Başkası Merkezli Dışsallık (BMDÖ), bireyin içsel motivasyon yerine dışsal motivasyon kaynaklarına aşırı bağımlı olma eğilimini temsil eden çok boyutlu bir psikolojik yapıdır. Bu yapı, özellikle sosyal onay ihtiyacı, eleştiriye karşı hassasiyet ve sosyal ortamlarda kabul görme arzusu ile karakterizedir.

Ölçek, bu yapıyı ölçerken dört temel faktörü ortaya çıkarmıştır:

• Beğenilme ve Değer Görme: Başkaları tarafından takdir edilme ve önemli görülme ihtiyacı.
• Sosyal Temas: Sosyal ilişkilerde kurulan etkileşimin duygusal sonuçlarına karşı hassasiyet.
• Değerlendirilme: Başkalarının bireyin başarısızlıklarını veya hatalarını bilme potansiyeline karşı duyulan rahatsızlık.
• Yaranma ve Hoş Görünme: Kendi düşüncelerinden saparak başkalarına yaranma veya onların gözünde iyi görünme çabası.

Geçerlik

BMDÖ’nün yapı geçerliği, hem açımlayıcı hem de doğrulayıcı faktör analizleri (DFA) ile incelenmiştir. Örneklem uygunluğunu gösteren Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) değeri .910 olarak tespit edilmiştir. Bartlett’s Küresellik Testi sonucu ise istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur [X² = 3402.593, p = .000], bu da verilerin faktör analizi için uygun olduğunu göstermektedir.

Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçları, modelin mükemmel uyum iyiliği sergilediğini göstermiştir. Temel uyum indeksleri şunlardır:

• Ki-Kare/Serbestlik Derecesi Oranı (X²/df): 2.55 (X² = 122.6, Df = 48).
• Yaklaşık Hataların Ortalama Kare Kökü (RMSEA): 0.076.
• Normlaştırılmış Uyum İndeksi (NFI): 0.93.
• Normlaştırılmamış Uyum İndeksi (NNFI): 0.94.
• Karşılaştırmalı Uyum İndeksi (CFI): 0.95.
• Standart Ortalama Kalanların Karekökü (SRMR): 0.056.
• Uyum İyiliği İndeksi (GFI): 0.93.
• Düzeltilmiş Uyum İyiliği İndeksi (AGFI): 0.89.

Bu değerler (özellikle CFI ve NFI’nın .90’ın üzerinde olması ve RMSEA ile SRMR’nin kabul edilebilir sınırlar içinde kalması), ölçeğin teorik yapıyı yüksek düzeyde doğruladığını kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenilirliği, Cronbach’s Alpha katsayısı ile değerlendirilmiştir. Ölçeğin tamamı için hesaplanan genel Alpha katsayısı .80 olarak tespit edilmiştir, bu da ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir olduğunu göstermektedir.

Dört alt boyutun güvenirlik katsayıları ise şöyledir:

• Beğenilme ve Değer Görme Faktörü: .73
• Sosyal Temas Faktörü: .74
• Değerlendirilme Faktörü: .63
• Yaranma ve Hoş Görünme Faktörü: .61

Alt boyutların güvenirlik katsayıları kabul edilebilir düzeylerde olmakla birlikte, özellikle Değerlendirilme ile Yaranma ve Hoş Görünme faktörlerinin katsayıları (sırasıyla .63 ve .61) alt sınırda yer almaktadır.

Faktör Analizi

Yapılan faktör analizi sonucunda, özdeğeri (eigenvalue) 1’in üzerinde olan 4 faktörün bulunduğu belirlenmiştir. Bu dört faktör, ölçeğin ölçtüğü toplam varyansın %60.9’unu açıklamaktadır. Bu yüksek açıklanan varyans oranı, BMDÖ’nün ölçmeyi amaçladığı yapıyı başarılı bir şekilde kapsadığını göstermektedir.

Ölçek, orijinal olarak 24 madde ile geliştirilmiş, ancak psikometrik analizler sonucunda 11 maddeye düşürülerek dört alt boyutlu yapısı kesinleştirilmiştir. Doğrulayıcı faktör analizi, bu dört faktörlü yapının verilerle uyumlu olduğunu ispatlamıştır.

Araç Bilgileri

Test Türü: Geliştirme

Format: Kağıt/Kalem veya Dijital Uygulama

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Popülasyon (Yetişkinler)

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Orijinal çalışma, üniversite öğrencileri ve yetişkinler üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Bireysel öz-bildirim. Maddeler, 5 dereceli Likert ölçeği üzerinden yanıtlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Dışsal Motivasyon, Sosyal Kaygı, Onay Bağımlılığı, Öz-Değer, Psikolojik Ölçek, Likert Ölçeği, Psikometri.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Belirtilmemiştir.

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: İstanbul Üniversitesi (Sorumlu Yazar Ahmet Celalettin Güneş)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Geliştirme Yılı: 2019

İzinler ve Ücret: Ticari olmayan akademik kullanımlar için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ek Bilgi: Ölçeğin orijinal makalesine Dergipark üzerinden erişim sağlanabilmektedir.

Kaynaklar

Horozcu, Ü., & Güneş, A. C. (2019). Başkası Merkezli Dışsallık Ölçeği (BMDÖ)’nin Geliştirilmesi: Güvenirlik ve geçerlik çalışması. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 171-202.

DOI: https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2019.5.2.01

Makale Bağlantısı: dergipark.org.tr

PDF İndirme Bağlantısı: Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: baskasi-merkezli-dissallik-olcegi-bmdo-toad.pdf

Başkası Merkezli Dışsallık Ölçeği (BMDÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Derecelendirme: 5’li Likert (1=Kesinlikle Katılmıyorum, 5=Tamamen Katılıyorum)

1. Bir eleştiriye uğrarsam gün boyu etkisinden kurtulamam.
2. İşin doğrusunu yaptığıma inanıyorsam, bunu başkalarının beğenip beğenmediğine bakmam.*
3. Kıyafetimin başkaları tarafından beğenilmemesi beni çok üzer.
4. Başkaları tarafından beğenilmek benim için çok önemlidir.
5. Biriyle tartışma yaşadığımda bunun etkisinden kolayca kurtulamıyorum.
6. Hatalarımın yüzüme karşı söylenmesi, haklı da olsa canımı acıtır.
7. Başarısız olduğum işlerin/derslerin başkaları tarafından bilinmesi beni rahatsız etmez.*
8. Ortamda söylediklerimden hoşlanmayacak birinin olması umurumda olmaz.*
9. Bir şey yapacağım zaman insanlar ne der diye pek düşünmem.*
10. İnsanların gözünde değerli olmak benim için çok önemlidir.
11. Kendim öyle düşünmediğim/inanmadığım halde onlara