Baş Dönmesi Engellilik Envanteri

Özet

Baş Dönmesi Engellilik Envanteri (BDEE), baş dönmesi şikayetleri olan bireylerin günlük yaşamda karşılaştıkları kısıtlamaları ve yaşadıkları engellilik düzeyini objektif bir şekilde ölçmek amacıyla geliştirilmiş olan orijinal Dizziness Handicap Inventory (DHI) ölçeğinin Türkçe uyarlamasıdır. Bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türk popülasyonunda geçerli ve güvenilir bir araç olarak kullanılabilirliğini göstermeyi hedeflemiştir.

25 maddeden oluşan bu envanter, baş dönmesinin etkilerini fiziksel, duygusal ve fonksiyonel olmak üzere üç farklı boyutta değerlendiren çok faktörlü bir yapıya sahiptir. Ölçek, özellikle denge bozukluğu ve vertigo nedeniyle ortaya çıkan psikososyal ve fiziksel zorlukların derecesini belirlemede klinik ve akademik çalışmalara önemli katkılar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Baş Dönmesi Engellilik Envanteri, BDEE, DHI, vertigo, psikometri, uyarlama, denge bozukluğu, faktör analizi.

Yazarlar

Canbal, M., Cebeci, S., Çamur- Duyan, G., Kurtaran, H., Arslan, İ.

Amaç

Baş Dönmesi Engellilik Envanteri’nin temel amacı, baş dönmesi veya denge bozukluğu yaşayan bireylerin yaşadığı engellilik seviyesini ve bu durumun yaşam kalitesi üzerindeki olumsuz etkilerini standardize edilmiş bir yöntemle nicel olarak ölçmektir. Bu amaçla, envanter bireyin sosyal, mesleki ve kişisel yaşamındaki kısıtlanma derecesini belirlemeye odaklanır.

Ölçek, klinisyenlere hastaların şikayetlerinin sübjektif etkilerini değerlendirme ve uygulanan tedavilerin (örneğin, vestibüler rehabilitasyon) etkinliğini takip etme imkanı sunar. Böylece, hastaların tedavi öncesi ve sonrası durumları sistematik olarak karşılaştırılabilir.

Yapı

Baş Dönmesi Engellilik Envanteri (BDEE), baş dönmesi deneyiminin yol açtığı engelliliği ölçen ve 25 maddeden oluşan üç faktörlü bir yapıya sahiptir. Bu yapı, baş dönmesinin yol açtığı engellilik spektrumunu kapsamlı bir şekilde ele alır:

• Fiziksel Engellilik: Yürüme, dönme, hızlı hareket etme veya eğilme gibi fiziksel eylemler sırasında baş dönmesi nedeniyle yaşanan kısıtlamaları ve zorlukları kapsar.
• Duygusal Engellilik: Baş dönmesi atakları nedeniyle ortaya çıkan kaygı, korku, gerginlik ve depresif duygulanımlar gibi psikolojik yükleri değerlendirir.
• Fonksiyonel Engellilik: İş, sosyal yaşam, aile içi sorumluluklar ve ev işleri gibi günlük fonksiyonların yerine getirilmesinde baş dönmesi nedeniyle yaşanan aksamaları ölçer.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının yapı geçerliği, keşfedici faktör analizi yöntemleri kullanılarak test edilmiştir. Yapılan analizler sonucunda, envanterin orijinal yapısına uygun olarak üç temel bileşenin varlığı saptanmıştır. Bu üç bileşenin öz değerleri (eigenvalues) 1.00’ın üzerinde bulunmuştur, bu da üç faktörlü yapının istatistiksel olarak anlamlı olduğunu göstermektedir.

Bu bulgular, Baş Dönmesi Engellilik Envanteri’nin Türkçe formunun, baş dönmesi kaynaklı engelliliğin fiziksel, duygusal ve fonksiyonel boyutlarını Türk kültürü ve dilinde geçerli bir şekilde ölçebildiğini desteklemektedir.

Güvenirlik

Envanterin iç tutarlılık güvenilirliği, her bir alt boyut için ayrı ayrı Cronbach Alpha katsayısı hesaplanarak belirlenmiştir. Elde edilen değerler, ölçeğin genel olarak yüksek düzeyde güvenilirliğe sahip olduğunu göstermektedir:

• Fiziksel Engellilik Boyutu: Cronbach Alpha değeri 0,672
• Duygusal Engellilik Boyutu: Cronbach Alpha değeri 0,817
• Fonksiyonel Engellilik Boyutu: Cronbach Alpha değeri 0,725

Özellikle duygusal ve fonksiyonel alt boyutların güçlü iç tutarlılık sergilediği görülmüştür. Fiziksel engellilik boyutu için elde edilen katsayı (0,672) ise kabul edilebilir sınırlar içerisindedir ve ölçeğin klinik araştırmalarda güvenle kullanılabileceğini işaret etmektedir.

Faktör Analizi

Türkçe uyarlama çalışmasında uygulanan faktör analizi, Baş Dönmesi Engellilik Envanteri’nin 25 maddelik yapısının, kuramsal olarak beklenen üç faktörlü yapıyı doğruladığını göstermiştir. Bu sonuç, ölçeğin İngilizce orijinalindeki yapısal bütünlüğünü koruduğunu ve baş dönmesi engelliliğini oluşturan farklı bileşenlerin Türkiye popülasyonunda da ayrıştırılabildiğini kanıtlamaktadır.

Faktör yükleri ve öz değerleri, her bir maddenin ilgili olduğu faktöre güçlü bir şekilde yüklendiğini ortaya koymuştur. Bu durum, BDEE’nin alt boyutlarının ölçtükleri yapılar açısından homojen olduğunu ve yapısal geçerliğinin yüksek olduğunu teyit etmektedir.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama

Format: 25 maddeden oluşan, üç faktörlü bir yapıya sahiptir.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Baş dönmesi veya denge bozukluğu şikayeti olan yetişkin bireyler.

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Ölçeğin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması, 2016 yılında Türkiye’de yayımlanmıştır.

Test Metodolojisi: Ölçek, 5’li Likert derecelendirme sistemi kullanılarak yanıtlanmaktadır. Yanıt seçenekleri şu şekildedir: 0=hayır, 2=bazen, 4=evet. Yüksek toplam puan, baş dönmesi kaynaklı engelliliğin şiddetinin yüksek olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

Psikolojik ölçüm, denge bozukluğu, yaşam kalitesi, adaptasyon, psikometri, engellilik, Likert ölçeği.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: Sorumlu yazar Sevsen Cebeci’ye [email protected] adresinden ulaşılabilir.

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Baş Dönmesi Engellilik Envanteri’nin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması 2016 yılında yayımlanmıştır.

Ölçeğin akademik veya klinik amaçlı kullanımı için sorumlu yazar Sevsen Cebeci ile iletişime geçilmesi önerilir. Ölçeğin orijinal ve uyarlama formlarının kullanım hakları ile ilgili detaylar için yayımlanmış makaleye başvurulmalıdır.

Kaynaklar

• Canbal, M., Cebeci, S., Çamur- Duyan, G., Kurtaran, H., ve Arslan, İ. (2016). Baş Dönmesi Engellilik Envanterinin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması. Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 10(1), 19-24. DOI: 10.5455/tjfmpc.198514

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

bas-donmesi-engellilik-envanteri-toad.pdf

Baş Dönmesi Engellilik Envanteri Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır.