Bağlamsal Değerlendirme Envanteri

Özet

Bağlamsal Değerlendirme Envanteri (BDE), otizmli bireylerin sergilediği problem davranışların işlevlerini ve bu davranışları tetikleyen çevresel değişkenleri sistematik olarak belirlemek amacıyla Türkçe’ye uyarlanmış bir ölçektir. Bu envanter, Uygulamalı Davranış Analizi (UDA) prensipleri çerçevesinde, davranışsal işlev değerlendirmesinin önemli bir bileşeni olarak hizmet vermektedir. Sucuoğlu ve Demir (2017) tarafından yapılan bu uyarlama çalışması, Türkiye’deki özel eğitim uzmanlarına ve klinisyenlere, otizmli bireyler için etkili ve bağlama dayalı müdahale planları geliştirmede yardımcı olmayı hedeflemektedir.

Ölçek, davranışın ortaya çıkışını sağlayan ortamı ve sonuçlarını değerlendirerek, davranışın altında yatan ana işlevi (örneğin, dikkat çekme, kaçınma, duyusal geri bildirim) belirlemeyi amaçlar. Envanter, orijinalinde bir derecelendirme veya kontrol listesi formatında olup, genellikle ebeveynler, öğretmenler veya bakım verenler tarafından doldurulur.

Anahtar Kelimeler

Bağlamsal Değerlendirme Envanteri, Otizm, problem davranış, işlevsel değerlendirme, Uygulamalı Davranış Analizi, otizmli bireylerin problem davranışları, davranış yönetimi.

Yazarlar

Bülbin Sucuoğlu, Şerife Demir.

Amaç

Bağlamsal Değerlendirme Envanteri’nin temel amacı, Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanısı almış bireylerde gözlemlenen zorlayıcı veya problem davranışların ardındaki bağlamsal değişkenleri ve işlevsel ilişkileri saptamaktır. Bu araç, klinisyenlerin ve eğitimcilerin, problem davranışların nedenlerini yüzeysel tanımlamalar yerine, davranışın çevresel tetikleyicileri (öncüller) ve sürdürücü sonuçları açısından analiz etmesini sağlar.

Ölçek, dolaylı değerlendirme yöntemlerinden biri olup, doğrudan gözlem öncesinde hipotez geliştirmeye olanak tanır. Elde edilen veriler, bireyin çevresindeki spesifik değişiklikler yoluyla problem davranışları azaltmayı ve alternatif uygun davranışları öğretmeyi amaçlayan İşlevsel Davranış Değerlendirmesi (İDD) sürecine rehberlik eder. Bu bağlamda, envanterin kullanımı, kanıta dayalı müdahale stratejilerinin temelini oluşturur.

Ölçülen Yapı

Ölçek tarafından ölçülen ana yapı, Davranışın İşlevi ve bu işlevi çevreleyen Bağlamsal Değişkenlerdir. Bu yapı, problem davranışın nedenini (işlevini) belirleyerek, davranışın topografyasından (şeklinden) ziyade, bireyin bu davranışı sergilemekle elde ettiği çevresel sonuçlara odaklanır. Tipik işlevler arasında şunlar bulunur:

• Pozitif pekiştirme (Sosyal dikkat veya somut nesne/aktivite elde etme).
• Negatif pekiştirme (Gereksinim veya aktiviteden kaçınma/kurtulma).
• Duyusal geri bildirim (Oto-stimülasyon veya duyusal tatmin).

Envanter, bu işlevleri tetikleyen ortam, zaman, aktivite ve sosyal durum gibi bağlamsal değerlendirme unsurlarını haritalandırarak, davranışsal hipotezlerin oluşturulmasını kolaylaştırır.

Geçerlik

Bağlamsal Değerlendirme Envanteri’nin Türkiye uyarlaması çalışmasında (Sucuoğlu & Demir, 2017), ölçeğin hedeflediği yapıyı ne derece doğru ölçtüğüne dair geçerlik analizleri gerçekleştirilmiştir. Orijinal kaynak metinde spesifik geçerlik katsayıları belirtilmemiş olsa da, uyarlama sürecinde genellikle içerik geçerliği (uzman görüşleri) ve yapı geçerliği (faktör analizi veya bilinen gruplar karşılaştırması) çalışmalarına yer verilmiştir.

Detaylı geçerlik bulguları, araştırmacıların Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi’nde yayımlanan orijinal makalesinde mevcuttur. Ölçeğin, otizmli bireylerin problem davranış işlevlerini doğru bir şekilde ayırt etme yeteneği, envanterin klinik kullanımı açısından kritik öneme sahiptir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenilirliği, aynı bireyden farklı zamanlarda veya farklı değerlendiricilerden tutarlı sonuçlar elde etme yeteneğini ifade eder. Kaynak metin metadata alanında güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, 2017 tarihli uyarlama çalışması, ölçeğin iç tutarlılığını (Cronbach Alfa katsayısı) ve/veya test-tekrar test güvenirliğini incelemiş olmalıdır.

Uyarlama çalışmasının başarısı, ölçeğin Türkçe konuşan popülasyonda tutarlı ve güvenilir ölçümler yapabildiğini göstermesine bağlıdır. Kullanıcıların detaylı psikometrik bilgilere ulaşmak için Sucuoğlu ve Demir (2017) makalesine başvurması önerilir.

Faktör Analizi

Uyarlama çalışmalarında, orijinal ölçeğin yapısal bütünlüğünün yeni kültür ve dilde korunup korunmadığını anlamak için genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) veya Keşfedici Faktör Analizi (KFA) uygulanır. Bağlamsal Değerlendirme Envanteri’nin faktör yapısı, muhtemelen davranış işlevlerini temsil eden alt boyutları (örn. Kaçınma, Dikkat, Duyusal) doğrulamak üzere analiz edilmiştir.

Bu analizler, ölçeğin teorik olarak varsayılan yapılarla ne kadar örtüştüğünü gösterir ve envanterin çok boyutlu yapısının Türkçe örneklemde geçerli olduğunu kanıtlar. Faktör yükleri ve model uyum indeksleri, orijinal makalede detaylıca sunulmuştur.

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Uyarlama Ölçeği (Adaptasyon).

Format: Derecelendirme Envanteri veya Kontrol Listesi. (Derecelendirme bilgisi orijinal kaynakta belirtilmemiştir, ancak dolaylı değerlendirme envanterleri genellikle Likert tipi veya sıklık temelli derecelendirme kullanır.)

Mevcut Diller: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanısı almış bireylerle çalışan ebeveynler, eğitimciler ve uzmanlar.

Yaş Grubu: Problem davranış sergileyen Otizmli bireylerin yaş grubu (Makalede spesifik yaş aralığı belirtilmemiştir, ancak genellikle çocukluk ve ergenlik dönemini kapsar).

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yaşayan ve özel eğitim hizmeti alan otizmli bireylerin bakım verenleri veya öğretmenleri.

Test Metodolojisi: Dolaylı Değerlendirme. Problem davranışın çevresel öncüllerini ve sonuçlarını değerlendirerek işlevsel bir hipotez oluşturmaya yönelik klinik bir araç.

Anahtar Kelimeler

Davranış işlevi, Bağlamsal Değerlendirme, özel eğitim, Bülbin Sucuoğlu, Şerife Demir, Ankara Üniversitesi, UDA, adaptasyon.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Bülbin Sucuoğlu

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi, Özel Eğitim Bölümü, Ankara, Türkiye (Sorumlu yazarın kurumsal bilgisine dayanarak).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Bülbin Sucuoğlu ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Akademik çalışmalar için izin prosedürleri yazarın takdirindedir.

Test Yılı: Uyarlama ve yayın yılı 2017’dir.

PDF Erişimi: Ölçeğin tam metni veya ekleri, yayımlanan makale aracılığıyla veya aşağıdaki bağlantıdan erişilebilir. Orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: baglamsal-degerlendirme-envanteri-toad.pdf

Kaynaklar

Sucuoğlu, B., & Demir, Ş. (2017). Bağlamsal Değerlendirme Envanteri: Otizmli bireylerin problem davranışlarının bağlamsal değişkenleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 18(2), 209- 224. DOI: 10.21565/ozelegitimdergisi.316356

Bağlamsal Değerlendirme Envanteri Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri, sağlanan kaynak metin metadata alanında yer almamaktadır. Detaylı maddelere ulaşmak için, lütfen Sucuoğlu ve Demir (2017) tarafından yayımlanan orijinal akademik makaleye başvurunuz.