Bağımlılık Yapıcı Madde Kullanan Bireylere Yönelik Tutum ve Davranışlara İlişkin Soru Formu (BYMT)

Öz

Bağımlılık Yapıcı Madde Kullanan Bireylere Yönelik Tutum ve Davranışlara İlişkin Soru Formu (BYMT), toplumun bağımlılık yapıcı madde kullanan bireylere karşı geliştirdiği tutum ve sergilediği davranışları ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Şaşman-Kaylı, Yılmaz ve İyilikçi (2020) tarafından geliştirilen bu ölçek, madde bağımlılığına ilişkin toplumsal bağımlılık algısını, damgalanmayı ve sosyal mesafeyi bilimsel olarak değerlendirmeyi hedeflemektedir. Ölçek, özellikle madde kullanan bireylerin rehabilitasyon ve yeniden topluma entegrasyon süreçlerinde karşılaştıkları engelleri ve bu engellerin kaynağı olan olumsuz toplumsal algıları tespit etmek için kritik bir öneme sahiptir. Ölçeğin geliştirilmesi, Türkiye’deki madde bağımlılık alanındaki toplumsal yaklaşımların ampirik olarak incelenmesine olanak tanımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Bağımlılık Yapıcı Madde, Tutum, Davranış, Damgalama, Sosyal Mesafe, Ölçek Geliştirme, Bağımlılık Dergisi.

Yazarlar

Derya Şaşman Kaylı, G. Yılmaz, O. İyilikçi

[quads id=5]

Amaç

BYMT’nin temel amacı, genel toplumun veya belirli hedef grupların, bağımlılık yapıcı madde kullanan bireylere karşı ne tür bilişsel, duygusal ve davranışsal eğilimler sergilediğini sistematik bir şekilde ölçmektir. Bu ölçek, madde kullanım bozukluklarına sahip bireylere yönelik olası ayrımcılık düzeylerini, damgalama eğilimlerini ve destekleyici/uzaklaştırıcı davranış kalıplarını belirlemeye yardımcı olur.

Ölçek, ayrıca halk sağlığı kampanyalarının, eğitim programlarının ve rehabilitasyon stratejilerinin etkinliğini değerlendirmede bir temel ölçüt olarak kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Toplumsal tutum değişimlerini izlemek ve bu bireylere yönelik toplumsal entegrasyon çabalarının başarısını değerlendirmek için güvenilir bir araç sunmaktadır.

Yapı

BYMT, madde kullanan bireylere yönelik toplumsal algıyı yansıtan çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Ölçeğin ölçtüğü temel tutum yapısı genellikle iki ana bileşen etrafında şekillenir:

• Olumsuz Tutum ve Damgalama: Madde kullanan bireylere yönelik yargılayıcı inançları, ahlaki suçlamaları ve potansiyel tehlike algılarını içeren boyuttur.
• Sosyal Mesafe ve Destekleyici Davranış Eksikliği: Bu bireylerle sosyal etkileşimden kaçınma, onlara yardım etme isteksizliği veya toplumsal rollerde onlara güvenmeme eğilimini yansıtan boyuttur.

Bu yapılar, madde kullanımının bir hastalık mı yoksa bir ahlaki eksiklik mi olarak görüldüğüne dair derin toplumsal inançları ortaya çıkarmada önemlidir. Ölçek, bu inançların hem bilişsel hem de davranışsal düzeydeki yansımalarını incelemektedir.

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışması (Şaşman-Kaylı ve ark., 2020), ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı ne derece doğru ölçtüğünü belirlemek üzere çeşitli geçerlik analizlerini içermiştir (detaylar için orijinal makaleye bakınız).

• Kapsam Geçerliği (Content Validity): Ölçek maddelerinin ilgili literatür taranarak ve alanında uzman görüşleri alınarak oluşturulduğu bildirilmiştir.
• Yapı Geçerliği (Construct Validity): Ölçeğin yapı geçerliği, keşfedici Faktör Analizi (EFA) ve doğrulayıcı Faktör Analizi (CFA) yöntemleri kullanılarak test edilmiştir. Bu analizler sonucunda ölçeğin teorik yapıyla uyumlu bir faktör yapısına sahip olduğu gösterilmiştir.

Güvenirlik

Psikometrik açıdan güvenilir bir araç olan BYMT’nin iç tutarlılığı, Cronbach Alfa katsayısı ile değerlendirilmiştir. Geliştirme çalışmasında, ölçeğin genel olarak yüksek bir iç tutarlılık sergilediği ve farklı alt boyutlarının da kabul edilebilir düzeyde güvenilir olduğu tespit edilmiştir. Yüksek güvenirlik değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir.

Faktör Analizi

BYMT’nin yapısal bütünlüğünü incelemek amacıyla gerçekleştirilen Faktör Analizi çalışmaları, ölçeğin çok boyutlu yapısını desteklemektedir. Keşfedici Faktör Analizi (EFA), ölçeğin maddelerinin anlamlı bir şekilde gruplandığını ve teorik olarak beklendiği gibi alt faktörlere ayrıldığını ortaya koymuştur. Doğrulayıcı Faktör Analizi (CFA) sonuçları ise, elde edilen faktör yapısının veriyle uyumunun iyi düzeyde olduğunu göstermiştir. Bu faktörler, damgalama ve sosyal destek eksikliği gibi kritik toplumsal tepkileri temsil etmektedir.

Araç

Test Çeşidi: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Questionnaire), Likert Tipi Derecelendirme (Derecelendirme bilgisi orijinal kaynakta boş bırakılmış olup, tipik olarak 4 veya 5’li Likert kullanılır).

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Toplum Örneklemi

Yaş Grubu: Yetişkinler (18 yaş ve üstü)

Popülasyon Detayları: Ölçek, madde bağımlılığı konusunda genel toplumsal tutum ve davranışları ölçmek için Türkiye’deki yetişkin popülasyon üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılarak geliştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Kağıt/Kalem veya dijital formatta uygulanabilir. Bireylerin madde kullanan kişilere yönelik duygusal ve davranışsal eğilimlerini değerlendirmeyi amaçlar.

Anahtar Kelimeler

Psikometri, Geçerlik, Güvenirlik, Sosyal Stigma, Madde Kullanım Bozukluğu, Toplumsal Algı.

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Derya Şaşman Kaylı

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

BYMT, 2020 yılında yayımlanan akademik bir çalışma kapsamında geliştirilmiştir. Kullanım izinleri ve olası ücretlendirme detayları için sorumlu yazar Derya Şaşman Kaylı ile iletişime geçilmesi önerilir. Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımları genellikle yazarın iznine tabidir.

Ölçek çalışmasının tam metnine ve detaylı geçerlik/güvenirlik bulgularına, dergipark üzerinden veya aşağıdaki PDF bağlantısı aracılığıyla erişilebilir.

Kaynaklar

Şaşman-Kaylı, D., Yılmaz, G., ve İyilikçi, O. (2020). Toplumun bağımlılık yapıcı madde kullanan bireylere yönelik tutum ve davranışları üzerine ölçek çalışması. Bağımlılık Dergisi, 21(2), 115-128.

Makalenin tam metni Dergipark üzerinden erişilebilir: dergipark.org.tr.

Ölçek çalışmasının orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: toplumun-bagimlilik-yapici-madde-kullanan-bireylere-yonelik-tutum-ve-davranislari-olcegi-toad.pdf

[quads id=5]

Bağımlılık Yapıcı Madde Kullanan Bireylere Yönelik Tutum ve Davranışlara İlişkin Soru Formu (BYMT) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir. Orijinal kaynakta ölçek maddeleri sağlanmamıştır. Maddeler, tam metin makalede yer almaktadır.

(Ölçek maddeleri, telif hakları veya gizlilik nedeniyle bu içerikte sunulmamıştır. Maddeler için lütfen Şaşman-Kaylı, Yılmaz ve İyilikçi (2020) tarafından yayımlanan orijinal makaleye başvurunuz.)