Aşerme Yaşantı Ölçeği (AYÖ)

Özet

Aşerme Yaşantı Ölçeği (AYÖ), uluslararası alanda kullanılan bir psikolojik aracın Türkçe’ye uyarlama çalışmasıdır. Bu ölçek, bireylerin belirli maddelere veya aktivitelere yönelik yaşadıkları yoğun arzu ve istek durumlarını, yani aşerme deneyimlerini ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçeğin Türkçe formunun psikometrik özelliklerinin belirlenmesi, özellikle geçerlik ve güvenirlik çalışmalarının yapılması, 2018 yılında Sema Kılıç tarafından hazırlanan bir uzmanlık tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Bu uyarlama, ölçeğin Türk popülasyonunda klinik ve araştırma amaçlı kullanımına olanak tanımakta olup, aşerme fenomeninin psikolojik ve tıbbi araştırmalarda standart bir araçla değerlendirilmesine zemin hazırlamaktadır. Ölçeğin orijinal yapısının kültürel bağlamda korunup korunmadığı, faktör analizleri ile detaylıca incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Aşerme, Craving, Aşerme Yaşantı Ölçeği, AYÖ, Psikometrik Özellikler, Uyarlama, Bağımlılık, Geçerlik, Güvenirlik.

Yazarlar

Sema KILIÇ

Amaç

Aşerme Yaşantı Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin belirli bir maddeye (genellikle yiyecek, alkol veya diğer bağımlılık yapıcı maddeler) karşı duydukları yoğun ve kontrol edilmesi zor olan arzu düzeyini nicel olarak ölçmektir. Bu araç, aşermenin şiddetini ve sıklığını standardize edilmiş bir biçimde değerlendirerek, bağımlılık tedavisi süreçlerinin planlanmasında ve izlenmesinde önemli bir veri kaynağı sağlar.

Ölçeğin Türkçe uyarlamasının spesifik hedefi, orijinal ölçeğin psikometrik yapısını Türk kültürü ve dili bağlamında doğrulamaktır. Bu çalışma, Türkiye’deki araştırmacılar ve klinisyenler için aşerme deneyimini güvenilir ve kültürel açıdan geçerli bir şekilde ölçebilecek bir araç sunmayı amaçlamıştır. Uyarlama çalışması, Dokuz Eylül Üniversitesi Aile Hekimliği Anabilim Dalı’nda uzmanlık tezi olarak yürütülmüştür.

Yapı

AYÖ, klinik psikolojide ve bağımlılık araştırmalarında merkezi bir rol oynayan aşerme (craving) yapısını ölçmektedir. Aşerme, sadece basit bir istekten öte, genellikle kaçınma çabalarına rağmen tekrarlayan ve yoğunlaşan, bilişsel, duygusal ve fizyolojik bileşenleri olan karmaşık bir deneyimdir. Aşerme, bağımlılığın nüksetmesinde (relapse) kritik bir faktör olarak kabul edilir.

Ölçek, aşerme deneyiminin farklı boyutlarını (örneğin, yoğunluk, kontrol kaybı hissi, maddeyi düşünme sıklığı ve olumsuz duygusal durumlarla başa çıkma arayışı) ele alarak bu karmaşık yapıyı kapsamlı bir şekilde değerlendirmeyi hedefler. Bu sayede, aşerme deneyiminin sadece tek bir şiddet puanı yerine, farklı bileşenleri açısından anlaşılmasına olanak tanır.

Geçerlik

Aşerme Yaşantı Ölçeği (AYÖ) Türkçe formunun geçerlik çalışmaları, Kılıç (2018) tarafından hazırlanan uzmanlık tezinde yer almaktadır. Geçerlik, ölçeğin gerçekten ölçmeyi amaçladığı psikolojik yapıyı ne kadar doğru ölçtüğünü gösteren en önemli psikometrik özelliktir. Uyarlama çalışmalarında genellikle yapı geçerliği, faktör analizleri aracılığıyla incelenir.

Kaynak içerikte spesifik geçerlik katsayıları (korelasyonlar, faktör yükleri veya kriter bağımlı geçerlik değerleri) belirtilmemiş olsa da, Türkçe formun bilimsel kullanıma sunulabilmesi için yeterli düzeyde geçerlik kanıtı sunulmuş olması gerekmektedir. İlgili detaylara ve geçerlik analiz sonuçlarına ulaşmak için orijinal tezin incelenmesi zorunludur.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik çalışmaları da Kılıç’ın (2018) tezinde detaylıca sunulmuştur. Güvenirlik, ölçeğin zamana karşı tutarlı sonuçlar verme derecesini ve ölçümdeki hata payının düşüklüğünü ifade eder. Bu, ölçeğin ölçtüğü yapıyı ne kadar hatasız ölçebildiğinin göstergesidir.

Uyarlama sürecinde, ölçeğin iç tutarlılığı genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile değerlendirilmiştir. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçekteki maddelerin aynı yapıyı ölçme konusunda birbiriyle uyumlu olduğunu gösterir. Ayrıca, güvenirlik analizleri kapsamında test-tekrar test yöntemleri veya yarımlama güvenirliği gibi ek yöntemler de kullanılmış olabilir. Spesifik güvenirlik katsayıları için referans teze başvurulmalıdır.

Faktör Analizi

Aşerme Yaşantı Ölçeği’nin Türkçe formunun yapısal geçerliğini test etmek amacıyla faktör analizleri uygulanmıştır. Bu analizler, orijinal ölçeğin sahip olduğu çok boyutlu yapının Türk kültüründeki örneklemde de aynı şekilde ortaya çıkıp çıkmadığını kontrol etmek için hayati öneme sahiptir. Uyarlama çalışmalarında hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılabilir.

Faktör analizi sonuçları, ölçeğin ölçtüğü aşerme yapısının kaç alt boyuttan oluştuğunu ve her bir maddenin hangi alt boyuta güçlü bir şekilde yüklendiğini göstermektedir. Bu analizler, ölçeğin teorik yapıyla ne kadar uyumlu olduğunu belirleyerek, klinik uygulamalarda alt boyutların ayrı ayrı değerlendirilip değerlendirilemeyeceğine dair bilgi sağlar. Detaylı faktör yükleri ve model uyum indeksleri Kılıç (2018) tezinde mevcuttur.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Orijinal ölçeğin yapısına bağlı olarak, genellikle 5’li veya 7’li Likert tipi derecelendirme ölçeği kullanıldığı varsayılmaktadır. Derecelendirme sistemi kaynakta açıkça belirtilmemiştir.

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Yetişkin Popülasyon (Klinik veya genel popülasyon örneklemi üzerinde test edilmiştir.)

Age Group: Yetişkinler (18 yaş ve üstü)

Population Details: Ölçeğin Aile Hekimliği Anabilim Dalı’nda uzmanlık tezi olarak çalışılması nedeniyle, örneklemin birinci basamak sağlık hizmeti alan bireylerden veya ilgili risk gruplarından seçilmiş olması muhtemeldir.

Test Methodology: Kendi kendine raporlama (Self-report) ölçeği.

Anahtar Kelimeler

Sema Kılıç, Dokuz Eylül Üniversitesi, Uzmanlık Tezi, Uyarlama Çalışması, Psikolojik Değerlendirme, Bağımlılık Riski.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilinmiyor

Affiliation Email addresses: Bilinmiyor

Correspondence Address: Dokuz Eylül Üniversitesi, Aile Hekimliği Anabilim Dalı, İzmir (2018 çalışması tarihi itibarıyla).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması 2018 yılında tamamlanmıştır.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin akademik veya klinik amaçlı kullanımı için orijinal ölçek geliştiricilerinden izin alınması gerekmektedir. Uzmanlık tezinin yayımlanmış olması nedeniyle, akademik erişim genellikle mevcuttur. Ticari kullanım için ek izinler gerekebilir.

Kaynaklar

• Kılıç, S. (2018). Aşerme Yaşantı Ölçeği (AYÖ) Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması (Yayımlanmış Uzmanlık Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, Aile Hekimliği Anabilim Dalı, İzmir.

Bu çalışmanın orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: aserme-yasanti-olcegi-ayo-turkce-formunun-gecerlik-ve-guvenirlik-calismasi-toad.pdf

Aşerme Yaşantı Ölçeği (AYÖ) Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Kaynak içerikte Aşerme Yaşantı Ölçeği (AYÖ) maddeleri yer almamaktadır. Ölçek maddelerine ulaşmak için ilgili uzmanlık tezinin (Kılıç, 2018) incelenmesi gerekmektedir.