Akılcı-Duygucu Öz-Belirlenim (ADÖB) Ölçeği

Özet

Akılcı-Duygucu Öz-Belirlenim (ADÖB) Ölçeği, Akılcı Duygucu Davranışçı Kuram (ADDK) ve Öz-Belirlenim Kuramı (ÖBK) arasındaki teorik entegrasyonu ölçmek amacıyla geliştirilmiş yeni bir psikometrik araçtır. Ölçek, bireylerin psikolojik ihtiyaçlarının (özerklik, yeterlilik ve ilişkililik) karşılanma düzeyini, rasyonel ve irrasyonel inanç sistemleri bağlamında değerlendirir.

Doktora tezi kapsamında Artıran (2015) tarafından geliştirilen bu ölçek, hem klinik hem de klinik olmayan örneklemler üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılarak psikometrik özelliklerinin yüksek düzeyde olduğu gösterilmiştir. Ölçek, özellikle bireylerin içsel motivasyonları ile akılcı düşünce kalıpları arasındaki ilişkiyi incelemek için tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Akılcı-Duygucu Öz-Belirlenim, Akılcı Duygucu Davranışçı Kuram, Öz-Belirlenim Kuramı, Psikometrik Geliştirme, Likert Ölçeği, Güvenirlik, Geçerlik.

Yazarlar

Murat Artıran

[quads id=5]

Amaç

ADÖB Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin akılcı düşünce eğilimleri ile öz-belirlenim düzeyleri arasındaki ilişkiyi, psikolojik bir ölçüm aracı vasıtasıyla nicelleştirmektir. Ölçek, Albert Ellis’in ADDK’sı ve Deci ile Ryan’ın ÖBK’sının temel varsayımlarını birleştirerek, bireyin temel psikolojik ihtiyaçlarını karşılama yeteneğini (özerklik, yeterlilik, ilişkililik) rasyonel inançlar perspektifinden analiz etmeyi amaçlar.

Bu ölçek, geliştirme aşamasında olup, psikoloji alanındaki araştırmacılara ve klinisyenlere, danışanların irrasyonel inançlarının öz-belirlenim süreçlerini ne ölçüde engellediğini veya rasyonel inançlarının bu süreçleri ne ölçüde desteklediğini belirlemede yardımcı olmayı hedeflemektedir.

Yapı

Akılcı-Duygucu Öz-Belirlenim Ölçeği, iki ana kuramsal yapıyı temel almaktadır: Rasyonel Düşünce (ADDK) ve Temel Psikolojik İhtiyaçlar (ÖBK). Ölçek, bu iki kuramın kesişiminde yer alan, bireyin kendilik algısı ve motivasyonel yönelimleri arasındaki ilişkiyi ölçer.

Yapılan doğrulayıcı faktör analizleri (DFA) sonucunda, ADÖB Ölçeği’nin üç faktörlü bir yapı sergilediği tespit edilmiştir. Bu üç faktörün, Öz-Belirlenim Kuramı‘nın temel ihtiyaçları olan özerklik, yeterlilik ve ilişkililik boyutlarını yansıttığı ve bu ihtiyaçların rasyonel inançlarla olan etkileşimini temsil ettiği belirlenmiştir.

Geçerlik

ADÖB Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, yapının teorik çerçeveye uygunluğunu test etmek amacıyla hem klinik hem de klinik olmayan örneklemler üzerinde yürütülmüştür. Yapılan analizler, ölçek maddelerinin ölçülmek istenen yapıyı tutarlı bir şekilde temsil ettiğini göstermiştir. Ölçeğin yapısal uygunluğunu değerlendirmek üzere Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır.

DFA sonuçları, ölçeğin hipotez edilen üç faktörlü yapısının hem genel popülasyonda hem de klinik popülasyonda olumlu ve destekleyici nitelikte olduğunu kanıtlamıştır. Ayrıca, üç faktörlü modelin, alternatif tek faktörlü modele kıyasla istatistiksel olarak daha anlamlı ve uyumlu bir model olduğu teyit edilmiştir, bu da ölçeğin yapı geçerliğine önemli katkı sağlamaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, özellikle iç tutarlılık (internal consistency) katsayıları üzerinden değerlendirilmiştir. Çalışmada, her bir boyutun ve bu boyutları oluşturan maddelerin güvenilirlik analizleri ayrı ayrı yapılmıştır. Elde edilen sonuçlar, ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir olduğunu göstermektedir.

Tüm iç tutarlılık katsayılarının 0,80 değerinden büyük olduğu rapor edilmiştir. Psikometrik literatürde (Özer ve Dönmez, 2013), bu düzeydeki katsayılar, ölçeğin güvenirliğinin oldukça yüksek olduğunu işaret eder. Bu durum, ADÖB Ölçeği’nin maddelerinin homojen olduğunu ve aynı özelliği tutarlı bir biçimde ölçmeye yönelik olduğunu ortaya koymaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin faktör yapısı, Artıran (2015) tarafından yürütülen doktora tezinde detaylı olarak incelenmiştir. Hem klinik olmayan geniş bir örneklem hem de klinik bir örneklem üzerinde Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. Bu çift yönlü analiz, ölçeğin yapısal sağlamlığını farklı popülasyonlarda test etme imkanı sunmuştur.

Analiz sonuçları, ADÖB’ün üç faktörlü modelinin (Özerklik, Yeterlilik, İlişkililik) model uyum indekslerinin kabul edilebilir sınırlar içinde olduğunu göstermiştir. Üç faktörlü modelin tek faktörlü modele göre anlamlı düzeyde daha iyi uyum sağlaması, ölçeğin öz-belirlenim kuramının temel ihtiyaçlarını başarılı bir şekilde ayrıştırdığını teyit etmektedir.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Geliştirme

Format: Öz Bildirim Ölçeği

Language Available: Türkçe

Population Group: Klinik ve Klinik Olmayan Örneklemler

Age Group: Yetişkin Popülasyon

Population Details: Doktora tezi çalışması kapsamında toplanan örneklemler.

Test Methodology: 5’li Likert Ölçeği (1= kesinlikle katılmıyorum – 5= kesinlikle katılıyorum )

Anahtar Kelimeler

Özerklik, Yeterlilik, İlişkililik, Rasyonel İnançlar, İrrasyonel İnançlar, Psikolojik İhtiyaçlar, Doğrulayıcı Faktör Analizi, İç Tutarlılık.

[quads id=5]

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değil.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: İstanbul Arel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Tez Kurumu)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Sorumlu Yazar: Murat Artıran

Test Yılı: 2015

Kullanım İzinleri: Ölçeğin kullanımına ilişkin izinler için sorumlu yazar (Murat Artıran) ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Önemli Not: Ölçeğin orijinal çalışmasına ait PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: akilci-duygucu-oz-belirlenim-adob-olcegi-toad.pdf

Kaynakça

Artıran, M. (2015). Akılcı Duygucu Davranışçı Kuram ve öz-belirlenim kuramı çerçevesinde yeni bir ölçek: Akılcı-Duygucu Öz-Belirlenim (ADÖB) Ölçeği’nin geliştirilmesi (Doktora tezi). İstanbul Arel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Özer, B. ve Dönmez, S. (2013). (Güvenirlik yüksek düzey değerlendirmesinde kullanılan kaynak).

[quads id=5]

Akılcı-Duygucu Öz-Belirlenim (ADÖB) Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

1. Annemle birlikteyken olduğum gibi davranmakta özgür hissederim.

2. Annemle birlikteyken kendimi yeterli bir kişi gibi hissederim.

3. Annemle birlikteyken sevildiğimi ve özen gösterildiğimi hissederim.

4. Annemle birlikteyken sıklıkla kendimi yetersiz ve başarısız hissederim.

5. Annemle birlikteyken olan bitenler hakkında düşüncelerimi ifade edebilirim