Aile Profil Bağımlılık İndeksi

Özet

Aile Profil Bağımlılık İndeksi (APBI), Kültegin Ögel ve meslektaşları (Çelikay ve Başabak) tarafından 2017 yılında geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, bir aile üyesinin bağımlılık sorununun (madde veya davranışsal) neden olduğu aile içi işlev bozukluklarını ve uyum sorunlarını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. APBI, özellikle bağımlı bireyin sorumluluktan kaçınma, kurallara uymama ve görevleri yerine getirmeme gibi davranışlarının aile sistemi üzerindeki etkilerini ölçmeye odaklanmıştır.

Ölçek, klinik ve araştırma ortamlarında ailelerin maruz kaldığı stresi ve işlevsellik düzeyini belirlemek için tasarlanmış olup, geçerlilik ve güvenirlik çalışmaları Klinik Psikiyatri dergisinde yayımlanmıştır. Bu araç, bağımlılık tedavisinde aile sistemine yönelik müdahale planlamasına rehberlik eden önemli bir geliştirme çalışmasıdır.

Anahtar Kelimeler

Aile Profil Bağımlılık İndeksi, bağımlılık, aile işlevselliği, psikometrik özellikler, ölçek geliştirme, klinik psikiyatri, aile değerlendirme ölçeği.

Yazarlar

Kültegin Ögel, H. Çelikay, A. Başabak.

Amaç

Aile Profil Bağımlılık İndeksi’nin (APBI) temel amacı, aile sistemi içinde bağımlı bir bireyin varlığından kaynaklanan işlev bozukluklarını ve uyum sorunlarını yüksek hassasiyetle ölçmektir. Ölçek, bağımlı bireyin tipik olarak gösterdiği sorumsuzluk, kural ihlali ve görev ihmali gibi davranışların aile üyeleri tarafından nasıl algılandığını ve deneyimlendiğini nicel olarak belirlemek üzere tasarlanmıştır.

Bu endeks, klinisyenlere ve araştırmacılara, bağımlılık tedavisi sürecinde ailelerin hangi düzeyde desteklenmesi gerektiğini ve hangi spesifik alanlarda işlevsellik sorunları yaşadıklarını anlamaları için güvenilir ve geçerli bir araç sunmayı hedeflemektedir. Ölçeğin geliştirilmesi, psikometrik standartlara uygun olarak gerçekleştirilmiştir.

Yapı

APBI, bir aile üyesinin bağımlılık davranışlarına odaklanarak, aile sisteminin buna verdiği tepkiyi ve genel işlevselliğini değerlendiren bir yapıdır. Ölçek, aile üyelerinin gözlemlediği spesifik sorunlu davranışları temel alarak aile içindeki bağımlılık profilini ortaya koyar. Maddeler, bağımlı bireyin sorumluluk alma, kurallara uyma ve görevleri yerine getirme düzeylerini doğrudan sorgulamaktadır.

Derecelendirme, 1’den 4’e kadar uzanan dörtlü Likert benzeri bir yapıyı kullanır. Bu sistemde, 1 puanı en sağlıklı cevabı, 4 puanı ise en sağlıksız cevabı temsil etmektedir. Ölçekte ters madde bulunmamaktadır, bu da toplam puanın doğrudan ailedeki işlevsizlik seviyesini yansıttığı anlamına gelir. Yüksek puan, bağımlılıkla ilişkili aile sorunlarının yüksek olduğunu gösterir.

Geçerlik

APBI’nın geçerlik çalışmaları, eşzamanlı ve ayırt edici geçerlik kanıtları sunmaktadır. Eşzamanlı geçerlik analizlerinde, APBI-A ölçeğinin ortalama toplam puanı ile standart bir Aile Değerlendirme Ölçeği’nin ortalama toplam puanı arasında 0.52 düzeyinde anlamlı bir pozitif korelasyon (p<0.01) bulunmuştur. Bu bulgu, ölçeğin yapısal olarak aile işlevselliğini ölçen diğer kabul görmüş araçlarla tutarlı olduğunu kanıtlar.

Ölçeğin test-tekrar test uygulamaları arasındaki korelasyon katsayısı 0.67 (p<0.01) olarak saptanmıştır. Ayırt edici geçerlik açısından ise, bağımlı üyesi olan ailelerin toplam puan ortalamaları ile bağımlı üyesi olmayan ailelerin toplam puan ortalamaları arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Bu sonuç, APBI’nın bağımlılık sorununun varlığını aile işlevselliği üzerinden başarılı bir şekilde ayırt edebildiğini göstermektedir.

Güvenirlik

Güvenirlik analizleri, ölçeğin zamana karşı tutarlılığını ve iç tutarlılığını incelemiştir. Test-tekrar test güvenilirliği (Aile Değerlendirme Ölçeği Türkçe Formu referans alınarak) 0.62 ile 0.90 arasında değişen aralıklarda rapor edilmiştir. Bu aralık, ölçeğin farklı uygulamalar arasında yüksek düzeyde kararlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

İç tutarlılık (Cronbach Alfa) değerleri ise 0.38 ile 0.86 arasında belirlenmiştir. Bu geniş aralık, bazı alt boyutların görece daha düşük, bazılarının ise oldukça yüksek iç tutarlılığa sahip olduğunu işaret edebilir. Ancak genel olarak, ölçeğin klinik araştırmalarda kullanılabilecek yeterli düzeyde güvenirlik özelliklerine sahip olduğu sonucuna varılmıştır.

Faktör Analizi

Aile Profil Bağımlılık İndeksi’nin geliştirilmesi, geçerlik ve güvenirliği üzerine yapılan çalışmada (Ögel et al., 2017), ölçeğin yapısal geçerliğini desteklemek amacıyla Faktör Analizi yöntemlerinin kullanıldığı varsayılmaktadır. Ölçeğin, bağımlılıkla ilişkili aile işlev bozukluğunun temel boyutlarını temsil eden maddelerden oluştuğu belirtilmiştir.

Makale özetinde spesifik faktör yükleri veya boyut sayısı bilgisi verilmemiştir, ancak ölçeğin temel yapısının, bağımlı bireyin davranışsal sorunlarının aile ortamındaki yansımalarını (sorumluluk, kural ve görevler) ölçmek üzere tasarlandığı anlaşılmaktadır. Detaylı faktör yapısı için orijinal akademik yayına başvurulması gerekmektedir.

Araç

Test Türü: Geliştirme

Format: Dörtlü Likert Derecelendirme (1: En sağlıklı, 4: En sağlıksız)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Bağımlı üyesi olan aileler veya bağımlılık riski taşıyan bireylerin aile üyeleri.

Yaş Grubu: Ölçeği yanıtlayan yetişkin aile üyeleri.

Popülasyon Detayları: Türkiye’de yürütülen geçerlik ve güvenirlik çalışması ile standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: Gözlemci raporu veya kendini değerlendirme formatında, aile sistemindeki işlev bozukluğunu ölçmeye yönelik maddelerden oluşur. Ters madde kullanılmamıştır.

Anahtar Kelimeler

Aile işlev bozukluğu, psikometri, bağımlılık tedavisi, test-tekrar test, iç tutarlılık, yapı geçerliği.

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Kültegin Ögel

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilinmiyor

İletişim E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Detaylı yazışma adresi için orijinal makaleye bakınız.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Aile Profil Bağımlılık İndeksi’nin geliştirme ve ilk geçerlik/güvenirlik çalışması 2017 yılında yayımlanmıştır.

Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler ve olası ücretlendirme bilgileri hakkında sorumlu yazar Kültegin Ögel ile yukarıdaki e-posta adresi üzerinden iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ölçeğin orijinal PDF dokümanı aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: aile-profil-bagimlilik-indeksi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Ögel, K., Çelikay, H. ve Başabak, A. (2017). Aile Profil Bağımlılık İndeksinin geliştirilmesi, geçerlik ve güvenirliği. Klinik Psikiyatri, 20, 255-262.

2. İlgili makaleye erişim bağlantısı: toad.halileksi.net

Aile Profil Bağımlılık İndeksinin Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

• -O, hiçbir sorumluluğunu üstlenmiyor.

• -Koyulan hiçbir kurala uymuyor.

• -Kendisine verilen hiçbir görevi tamyapmıyor.