Aile Krizine Yönelik Kişisel Değerlendirme Ölçeği

Özet

Aile Krizine Yönelik Kişisel Değerlendirme Ölçeği (AKYKİDÖ), özgün adı Family Crisis Oriented Personal Evaluation Scale (F-COPES) olan aracın Türkçe’ye adaptasyonudur. Bu ölçek, ailelerin stresli yaşam olayları ve krizler karşısında kullandıkları başa çıkma stratejileri ve kaynaklarını değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. Ölçeğin 2020 yılında yapılan adaptasyon çalışması, özellikle kronik ruhsal hastalıklar ile mücadele eden ailelerin kullandığı stratejilerin psikometrik özellikler açısından incelenmesine odaklanmıştır. Bu uyarlama, Türk kültürüne özgü aile dinamiklerini ve krizle başa çıkma yöntemlerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmeyi hedeflemektedir.

Ölçek, aile sisteminin karşılaştığı zorluklara nasıl tepki verdiğini, hangi içsel ve dışsal kaynakları harekete geçirdiğini anlamak için kritik bir araçtır. Elde edilen bulgular, klinisyenlere ve araştırmacılara, aile destek programları ve müdahale stratejileri geliştirmede önemli veriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Aile krizi, başa çıkma stratejileri, aile uyumu, kronik ruhsal hastalıklar, psikometrik özellikler, uyarlama, F-COPES.

Yazarlar

Sari, A., Çetinkaya-Duman, Z.

Amaç

AKYKİDÖ’nün temel amacı, ailelerin kriz durumlarında veya yoğun stres altında iken kullandıkları çeşitli başa çıkma stratejileri envanterini sunmaktır. Bu stratejiler genellikle iki ana kategoriye ayrılır: aile içi kaynakları harekete geçiren içsel stratejiler ve sosyal destek veya profesyonel yardım arayışını içeren dışsal stratejiler.

Ölçek, ailelerin stresörleri nasıl algıladığını ve bu stresörlerle başa çıkmak için ne tür davranışsal ve bilişsel tepkiler geliştirdiğini belirleyerek, aile işlevselliği üzerindeki etkileri incelemeye olanak tanır. Adaptasyon çalışması (2020), özellikle kronik zihinsel rahatsızlıkları olan bireylerin ailelerinin kullandığı başa çıkma mekanizmalarını derinlemesine analiz etmeyi amaçlamıştır.

Yapı

Ölçek, psikolojideki aile başa çıkma stratejileri (Family Coping Strategies) yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle McCubbin ve meslektaşlarının Aile Stresi, Uyum ve Başa Çıkma Modeli (Family Stress, Adjustment, and Coping Model) çerçevesinde incelenir. Ölçek, ailelerin kriz yönetimi sırasında başvurduğu spesifik davranış setlerini ve bilişsel yeniden çerçeveleme süreçlerini kapsar.

F-COPES’in orijinal yapısı genellikle aşağıdaki gibi alt boyutları içerir; bu alt boyutlar, adaptasyon çalışmasında Türk kültürüne uygun olarak yeniden yapılandırılmış olabilir:

• Sosyal Desteğe Yönelme (Seeking Social Support)
• Bilişsel Yeniden Çerçeveleme (Reframing)
• Manevi Desteğe Başvurma (Seeking Spiritual Support)
• Problem Çözme (Problem Solving)
• Aile İçi Kaynakları Harekete Geçirme (Mobilizing Family Resources)

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe adaptasyon çalışması olan Sari ve Çetinkaya-Duman (2020) araştırmasında, AKYKİDÖ’nün yapısal geçerliği ve ölçüt geçerliği incelenmiştir. Yapı geçerliği, genellikle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile test edilmiştir. Bu analizler, orijinal modelin Türk örnekleminde ne ölçüde korunduğunu veya modifiye edildiğini ortaya koyar.

Adaptasyon sürecinde, ölçek maddelerinin ilgili başa çıkma boyutlarını ne kadar doğru temsil ettiğini göstermek amacıyla uzman görüşleri alınmış ve dilsel eşdeğerlik çalışmaları yapılmıştır. Geçerlik çalışmaları, ölçeğin amaçlanan psikolojik yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü destekler nitelikte sonuçlar sağlamıştır.

Güvenirlik

AKYKİDÖ’nün güvenirlik analizleri, ölçeğin iç tutarlılığını ve zamana karşı kararlılığını değerlendirmeyi amaçlamıştır. İç tutarlılık, genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile rapor edilir. Yüksek Cronbach Alfa değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda homojen olduğunu gösterir.

Sari ve Çetinkaya-Duman (2020) çalışmasında, ölçeğin toplam puanı ve alt boyutları için kabul edilebilir düzeyde yüksek iç tutarlılık katsayıları elde edilmiştir. Bu sonuçlar, ölçeğin Türk aileleri üzerinde krizle başa çıkma stratejilerini ölçmede güvenilir bir araç olduğunu doğrulamaktadır.

Faktör Analizi

Aile Krizine Yönelik Kişisel Değerlendirme Ölçeği’nin (AKYKİDÖ) adaptasyon sürecinde, temel olarak Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. DFA, orijinal F-COPES’in faktör yapısının Türk kültüründeki verilerle uyumunu test etmek için kritik öneme sahiptir.

Yapılan analizler, ölçeğin alt boyutlarının teorik olarak öngörülen başa çıkma stratejilerini tutarlı bir şekilde ayrıştırdığını göstermiştir. Faktör yapısının sağlamlığı, ölçeğin farklı başa çıkma mekanizmalarını birbirinden ayırt etme yeteneğinin güçlü olduğunu kanıtlamaktadır.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptasyon). Özgün ölçek: Family Crisis Oriented Personal Evaluation Scale (F-COPES).

Format: Kendini Değerlendirme (Self-Report) tipinde Likert ölçeği.

Language Available: Türkçe (Türkçe adaptasyonu mevcuttur).

Population Group: Aile üyeleri veya bakıcılar (özellikle kronik ruhsal hastalığı olan bireylerin aileleri).

Age Group: Yetişkinler.

Population Details: Adaptasyon çalışması, kronik ruhsal hastalıklar ile yaşayan bireylerin aile üyeleri üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: 4 veya 5’li Likert tipi derecelendirme ölçeği kullanılarak, katılımcıların kriz durumunda belirli bir stratejiyi ne sıklıkla kullandıkları sorulur. (Derecelendirme bilgisi orijinal kaynakta boş bırakıldığından, F-COPES standardına uygun olarak belirtilmiştir).

Anahtar Kelimeler

Likert Ölçeği, aile işlevselliği, psikometrik özellikler, stresörler, başa çıkma mekanizmaları, Doğrulayıcı Faktör Analizi.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe adaptasyon çalışması 2020 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanım izinleri ve olası ücretlendirme bilgileri için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Sorumlu Yazar İletişim: Zekiye Çetinkaya Duman ([email protected]).

Kaynaklar

Sari, A., & Çetinkaya-Duman, Z. (2020). Strategies used by families to cope with chronic mentalillnesses: Psychometric properties of the Family Crisis Orientedpersonal Evaluation Scale.Perspect Psychiatr Care, 56, 462-473. https://doi.org/10.1111/ppc.12457

Orijinal PDF, aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: aile-kriz-odakli-kisisel-degerlendirme-olcegi-toad.pdf

McCubbin, H. I., Olson, D. H., & Larsen, A. (1981). Family Crisis Oriented Personal Evaluation Scales (F-COPES). In H. I. McCubbin & A. I. Thompson (Eds.), Family assessment inventories for research and practice (pp. 195-207). University of Wisconsin-Madison.

Aile Krizine Yönelik Kişisel Değerlendirme Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri bu kaynakta sağlanmamıştır. Maddelerin tamamı için yayımlanmış makaleye veya sorumlu yazara başvurulması gerekmektedir.