Afet Hazırbulunuşluk Ölçeği

Özet

Afet Hazırbulunuşluk Ölçeği (AHÖ), Şentuna ve Çakı tarafından 2020 yılında Türkçede geliştirilmiş bir ölçektir. Bu ölçek geliştirme çalışması, özellikle Balıkesir örneği üzerinde gerçekleştirilmiş olup, bireylerin potansiyel afetlere karşı ne düzeyde hazırlıklı olduğunu, yani afet hazırbulunuşluk seviyelerini ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, afet risklerinin yüksek olduğu bölgelerde yaşayan bireylerin bilişsel, davranışsal ve örgütsel hazırlık düzeylerini sistematik bir şekilde değerlendirmek üzere tasarlanmıştır. Bu çalışma, literatüre yeni bir geçerli ve güvenilir ölçüm aracı kazandırmayı hedeflemiştir.

Anahtar Kelimeler

Afet, Afet Hazırbulunuşluk, Ölçek Geliştirme, Balıkesir, Kentsel Çalışmalar, Psikometri, Toplumsal Hazırlık

Yazarlar

Barış Şentuna, Fatih Çakı

Amaç

Afet Hazırbulunuşluk Ölçeği’nin temel amacı, Türkiye’de afet riski taşıyan bölgelerde yaşayan yetişkin bireylerin afetlere yönelik hazırlık düzeyleri ve bu hazırlık seviyesini etkileyen faktörleri psikometrik olarak geçerli ve güvenilir bir araçla belirlemektir. Ölçek, hem akademik araştırmalara veri sağlamak hem de yerel yönetimlerin ve ilgili sivil toplum kuruluşlarının (STK) afet eğitim ve bilinçlendirme stratejilerini geliştirmelerine yardımcı olmak üzere tasarlanmıştır.

Ölçeğin geliştirilmesi, mevcut ulusal ve uluslararası literatürdeki eksiklikleri gidermeyi hedeflemiş; özellikle Türkiye’nin yerel kültürel ve sosyo-ekonomik bağlamına uygun, geçerli bir ölçüm aracı sunmuştur. Ölçek, bireylerin sadece bilgi düzeylerini değil, aynı zamanda davranışsal hazırlık pratiklerini de değerlendirme kapasitesine sahiptir.

Yapı

Afet Hazırbulunuşluk Ölçeği, bireylerin yaşadıkları çevredeki potansiyel afet risklerini algılama, bu risklere karşı gerekli bilgi ve becerileri edinme ve afet anında hayatta kalma şansını artıracak eylemleri gerçekleştirme eğilimleri gibi çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Ölçeğin altında yatan psikolojik yapı, genellikle bilişsel hazırbulunuşluk (bilgi), davranışsal hazırbulunuşluk (eylem) ve duygusal hazırbulunuşluk (kaygı yönetimi) alt boyutlarını içermektedir.

Geliştirme sürecinde, ölçeğin boyutluluğu ve yapısal bütünlüğü, gelişmiş istatistiksel teknikler kullanılarak titizlikle incelenmiş ve Afet Hazırbulunuşluk yapısının Türkiye bağlamında nasıl tezahür ettiğini ortaya koymuştur. Bu yapı, afet öncesi planlama, afet sırası davranışları ve afet sonrası iyileşme potansiyeli gibi kritik alanları kapsamaktadır.

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışmasında, aracın ölçmek istediği yapıyı ne ölçüde doğru ölçtüğünü gösteren çeşitli geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Ölçeğin yapı geçerliğini tespit etmek amacıyla hem açımlayıcı faktör analizi (AFA) hem de doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılmıştır.

Ayrıca, ölçek maddelerinin ilgili literatür ve uzman görüşleri doğrultusunda konuyu yeterince temsil edip etmediğini belirlemek için kapsam geçerliği çalışmaları yapılmıştır. Bu süreçte, uzman görüşlerine başvurularak maddelerin netliği, anlaşılırlığı ve ölçülmek istenen yapıyla uyumu kontrol edilmiştir. Detaylı geçerlik sonuçları (faktör yükleri, DFA uyum indeksleri), Şentuna ve Çakı (2020) tarafından yayınlanan orijinal makalede sunulmuştur.

Güvenirlik

Ölçeğin tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmek amacıyla güvenirlik analizleri gerçekleştirilmiştir. Ölçeğin iç tutarlılığı, Cronbach Alfa katsayısı hesaplanarak incelenmiştir. Ölçek geliştirme çalışmalarında elde edilen yüksek alfa katsayıları, ölçek maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir.

Güvenirlik analizleri, ölçeğin farklı uygulamalarda benzer sonuçlar üretme kapasitesini teyit etmek için önemlidir. Her ne kadar bu özette spesifik katsayılar belirtilmese de, akademik bir ölçek geliştirme çalışmasının standartları gereği, ölçeğin kullanım için yeterli düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğu varsayılmaktadır.

Faktör Analizi

Afet Hazırbulunuşluk Ölçeği’nin yapısal boyutlarını belirlemek üzere Faktör Analizi teknikleri uygulanmıştır. İlk aşamada, Balıkesir örneğinden elde edilen verilerle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) yapılmış ve bu analiz sonucunda ölçeğin temel alt boyutları (faktörleri) belirlenmiştir. Bu alt boyutlar, bireylerin afetlere hazırlık sürecini oluşturan farklı bileşenleri temsil etmektedir.

AFA sonucunda ortaya çıkan faktör yapısı, daha sonra farklı bir örneklem üzerinde Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile test edilmiştir. DFA, önerilen faktör modelinin veri ile uyumunu inceleyerek ölçeğin yapı geçerliğini güçlü bir şekilde desteklemektedir. Bu analizler, ölçeğin çok boyutlu bir yapıya sahip olduğunu ve bu boyutların teorik beklentilerle uyumlu olduğunu kanıtlamıştır.

Araç

Test Türü: Ölçek Geliştirme (Geliştirme)

Format: Tipik olarak Likert tipi derecelendirme formatında (örneğin, 5’li veya 7’li Likert) olup, yanıtlayıcının hazırlık düzeyini veya ilgili maddeye katılımını belirtmesini gerektirir. Orijinal makalede detaylı derecelendirme bilgisi yer almaktadır.

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Yetişkin Popülasyon

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle 18 yaş ve üzeri)

Popülasyon Detayları: Ölçek geliştirme çalışması Balıkesir ilindeki bireylerden oluşan bir örneklem üzerinde yürütülmüştür.

Test Metodolojisi: Öz Bildirimli (Self-Report) Anket Formu

Anahtar Kelimeler

Afet, Hazırlık, Güvenirlik, Geçerlik, Psikometri, Ölçek, Balıkesir, Faktör Analizi

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

Yazışma Adresi: Sorumlu Yazar Barış Şentuna ile iletişim için belirtilen e-posta adresi: [email protected]

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2020

İzinler ve Kullanım: Ölçeğin ticari olmayan akademik araştırmalarda kullanımı genellikle yazarlardan izin alınmasını gerektirir. Kullanım izni ve detaylı bilgi için sorumlu yazar Barış Şentuna ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ücret: Ölçek, akademik literatürde yayınlandığı için genellikle akademik amaçlı kullanımlarda ücret talep edilmez, ancak bu durum yazarların politikasına bağlıdır.

Kaynaklar

Şentuna, B., ve Çakı, F. (2020). Balıkesir Örnekleminde Bir Ölçek Geliştirme Çalışması: Afet Hazırbulunuşluk Ölçeği. İdealKent, 11(31), 1959-1983. https://doi.org/10.31198/idealkent.728896

Makalenin tam metnine erişim linki: dergipark.org.tr

Makalenin orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: balikesir-ornekleminde-bir-olcek-gelistirme-calismasi-afet-hazirbulunusluk-olcegi-toad.pdf

Afet Hazırbulunuşluk Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler, Şentuna ve Çakı (2020) tarafından yayınlanan “Balıkesir Örnekleminde Bir Ölçek Geliştirme Çalışması: Afet Hazırbulunuşluk Ölçeği” başlıklı akademik makalenin eklerinde veya ilgili bölümlerinde detaylı olarak yer almaktadır. Ölçeğin maddelerine ulaşmak için lütfen yukarıda belirtilen kaynak makaleye başvurunuz.