Genel Afet Hazırlık İnanç Ölçeği

Özet

Genel Afet Hazırlık İnanç Ölçeği (GAHİÖ), bireylerin afetlere karşı kişisel hazırlık düzeylerini etkileyen inançlarını ve tutumlarını ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, teorik çerçeve olarak Sağlık İnanç Modeli (SİM) bileşenlerini kullanır. Temel amaç, bireylerin algılanan duyarlılık, algılanan ciddiyet, algılanan faydalar, algılanan engeller, harekete geçirici ipuçları ve öz-yeterlik gibi SİM unsurları bağlamında afet hazırlığına yönelik inançlarını değerlendirmektir. GAHİÖ, afet riskinin yüksek olduğu bölgelerde yaşayan popülasyonların hazırlık davranışlarını anlamak ve bu davranışları teşvik edecek halk sağlığı müdahalelerini planlamak için kritik veriler sunar.

2018 yılında İnal, Altıntaş ve Doğan tarafından geliştirilen bu ölçek, afet risk yönetimi ve halk sağlığı alanında önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Geliştirme süreci, kapsamlı literatür taraması ve faktör analizi tekniklerini içermiştir.

Anahtar Kelimeler

Genel Afet Hazırlık İnanç Ölçeği, Afet Hazırlığı, Sağlık İnanç Modeli, Psikometrik Geliştirme, Afet Riski Yönetimi, İnanç Ölçeği.

Yazarlar

Ebru İnal, K. H. Altıntaş, N. Doğan

Amaç

GAHİÖ’nün birincil amacı, bireylerin afetlere karşı kişisel hazırlık davranışlarını ve niyetlerini etkileyen temel psikolojik inançları sistematik olarak ölçmektir. Ölçek, özellikle Sağlık İnanç Modeli (SİM) çerçevesinde, bireylerin bir afetin ciddiyetine ve kendilerini etkileme olasılığına (duyarlılık) dair algılarını; hazırlık eylemlerinin faydalarına ve bu eylemleri gerçekleştirme önündeki engellere dair algılarını değerlendirmeyi hedefler.

Bu araç, araştırmacılara ve halk sağlığı uzmanlarına, hangi inanç faktörlerinin hazırlık davranışlarıyla en güçlü şekilde ilişkili olduğunu belirleme olanağı sunar. Elde edilen veriler, afet bilinci eğitim programlarının ve halkı bilinçlendirme kampanyalarının etkinliğini artırmak için kullanılabilir, böylece toplumsal dirençlilik (resilience) güçlendirilebilir.

Yapı

Genel Afet Hazırlık İnanç Ölçeği (GAHİÖ), afet hazırlığına ilişkin inançları ölçen çok boyutlu bir yapıdır. Ölçeğin geliştirilmesinde temel alınan Sağlık İnanç Modeli, alt boyutların bu modelin bileşenlerini yansıtmasını sağlamıştır. Tipik olarak, bu tür SİM tabanlı ölçekler aşağıdaki temel boyutları içerir:

• Algılanan Duyarlılık (Perceived Susceptibility): Bireyin bir afetten etkilenme olasılığına dair kişisel inancı.
• Algılanan Ciddiyet (Perceived Severity): Afetin potansiyel sonuçlarının (maddi, fiziksel, psikolojik) ciddiyetine dair inanç.
• Algılanan Faydalar (Perceived Benefits): Hazırlık eylemlerini (örneğin, afet çantası hazırlama) gerçekleştirmenin riskleri azaltmadaki etkinliğine dair inanç.
• Algılanan Engeller (Perceived Barriers): Hazırlık eylemlerini gerçekleştirmenin maliyeti, zamanı veya zorluğu gibi olumsuz yönlerine dair inanç.
• Öz-Yeterlik (Self-Efficacy): Bireyin hazırlık eylemlerini başarıyla gerçekleştirebileceğine dair güveni.

GAHİÖ, bu alt boyutların toplam puanları üzerinden genel bir afet hazırlık inancı skoru sağlamaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin geliştirme aşamasında kapsamlı geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. İçeriğin geçerliği, uzman görüşleri alınarak ve maddelerin teorik çerçeveye (SİM) uygunluğu incelenerek sağlanmıştır. Ölçeğin temel geçerlik türleri şunlardır:

• Yapı Geçerliği (Construct Validity): Ölçeğin teorik olarak ölçmesi gereken yapıyı ne ölçüde ölçtüğünü belirlemek amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. AFA sonuçları, ölçeğin SİM’in öngördüğü çok faktörlü yapıyı desteklediğini göstermiştir.
• Kriter Geçerliği (Criterion Validity): GAHİÖ puanlarının, mevcut afet hazırlık davranışları (örneğin, afet planına sahip olma, çanta hazırlama) gibi dış kriterlerle anlamlı ilişkiler gösterdiği varsayılmaktadır. Bu, ölçeğin pratik davranışları öngörme yeteneğini destekler.

Güvenirlik

GAHİÖ’nün güvenilirliği, iç tutarlılık ve zamana bağlı stabilite yöntemleriyle değerlendirilmiştir.

• İç Tutarlılık: Ölçeğin genel iç tutarlılık katsayısı (Cronbach’s Alpha), geliştirme çalışmasında kabul edilebilir düzeyde yüksek bulunmuştur (genellikle 0.80 üzeri). Bu yüksek katsayı, ölçek maddelerinin aynı temel yapıyı ölçmekte tutarlı olduğunu gösterir. Ayrıca, alt faktörlerin iç tutarlılık katsayıları da ayrı ayrı raporlanmıştır.
• Test-Tekrar Test Güvenirliği: Ölçeğin zaman içindeki stabilitesini ölçmek amacıyla belirli bir zaman aralığıyla (örneğin, 2-4 hafta) aynı denek grubuna tekrar uygulanması sonucu elde edilen korelasyon katsayısının yüksek olduğu bildirilmiştir. Bu, ölçek puanlarının zaman içinde kararlı kaldığını ve rastgele hatalardan etkilenmediğini gösterir.

Faktör Analizi

Genel Afet Hazırlık İnanç Ölçeği’nin faktör yapısının belirlenmesi amacıyla geliştirme çalışmasında hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır.

AFA, ölçeğin kaç boyuttan oluştuğunu keşfetmek için kullanılmış ve teorik çerçeve olan SİM’e uygun çok faktörlü bir yapıyı ortaya çıkarmıştır. Faktör yüklerinin yüksek olması ve faktörlerin birbirlerinden ayrışması, ölçeğin güçlü bir yapısal temele sahip olduğunu göstermiştir. DFA ise, elde edilen faktör yapısının farklı bir örneklemde doğrulanması amacıyla kullanılmıştır. DFA sonuçları, kabul edilebilir uyum indeksleri (RMSEA, CFI, TLI vb.) ile SİM temelli modelin veri ile uyumlu olduğunu göstermiştir. Bu analizler, GAHİÖ’nün afet hazırlık inançlarının çok boyutlu doğasını başarıyla yakaladığını kanıtlamaktadır.

Ölçek

Test Türü:

Geliştirme Tipi Psikometrik Ölçek

Format:

Çok Maddeli Likert Tipi Ölçek. Derecelendirme formatı orijinal çalışmada belirtilmemiş olsa da, tipik olarak 5’li veya 6’lı Likert skalası kullanılır (Örn: “Kesinlikle Katılıyorum”dan “Kesinlikle Katılmıyorum”a).

Mevcut Dil:

Türkçe

Popülasyon Grubu:

Genel Yetişkin Popülasyon

Yaş Grubu:

18 yaş ve üzeri yetişkinler

Popülasyon Detayları:

Ölçek, afet riski taşıyan bölgelerde yaşayan bireylerin afetlere yönelik inançlarını ölçmek için tasarlanmıştır. Geliştirme çalışması genellikle üniversite öğrencileri veya genel toplum örneklemleri üzerinde gerçekleştirilir.

Test Metodolojisi:

Yüz yüze veya çevrimiçi anket yoluyla öz bildirim yöntemi.

Anahtar Kelimeler

Öz-yeterlik, Algılanan Ciddiyet, Algılanan Duyarlılık, Yapı Geçerliği, Çok Boyutlu Ölçek, Halk Sağlığı, Afet Yönetimi, Ebru İnal, 2018.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı:

Kaynakta belirtilmemiştir.

Bağlantı Kurumu E-posta Adresleri:

Sorumlu yazarın e-posta adresi: [email protected]

Yazışma Adresi:

Kaynakta belirtilmemiştir (Genellikle yazarların akademik kurum adresleri kullanılır).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Kullanım Ücreti:

Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı için genellikle yazarlardan izin alınması önerilir. Ticari kullanım koşulları yazarın inisiyatifindedir.

Testin Yayın Yılı:

2018

PDF Kaynağı:

Ölçeğin orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: general-disaster-preparedness-belief-scale-toad.pdf

Referanslar

1. Inal, E., Altintas, K. H., & Dogan, N. (2018). The development of a General Disaster Preparedness Belief Scale using the health belief model as a theoretical framework. International Journal of Assessment Tools in Education, 5, 146-158. doi: 10.21449/ijate.366825

Genel Afet Hazırlık İnanç Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, orijinal kaynak içerikte yer almadığından, burada sunulmamıştır. Maddelerin tamamına erişim için yukarıda belirtilen referans makaleye (Inal et al., 2018) başvurulması gerekmektedir.