Zihinsel Yetersiz Çocuğu Olan Aileler için Aile Yükü Değerlendirme Ölçeği

Öz

Zihinsel Yetersiz Çocuğu Olan Aileler için Aile Yükü Değerlendirme Ölçeği (ZYA-AYDÖ), Hatice Yıldırım-Sarı ve Zümrüt Başbakkal (2008) tarafından geliştirilmiş bir araçtır. Ölçek, zihinsel yetersizlik tanısı almış bir çocuğa sahip ailelerin deneyimlediği çok boyutlu yük düzeyini sistematik olarak ölçmek amacıyla tasarlanmıştır. Bu araç, ailelerin yaşadığı zorlukları altı temel boyutta (Ekonomik, Yetersizlik Algısı, Sosyal, Fiziksel, Duygusal Yük ve Zaman Gereksinimi) değerlendirerek, bu özel popülasyona yönelik etkili destek mekanizmalarının oluşturulmasına temel sağlamaktadır.

Toplam 43 maddeden oluşan bu ölçek, 5’li Likert tipi bir derecelendirme kullanır. Psikometrik analizler, ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir ve geçerli olduğunu göstermiştir, bu da onu hem klinik hem de akademik araştırmalarda kullanıma uygun kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Aile yükü, zihinsel yetersizlik, bakım verme, psikometrik özellikler, duygusal yük, Likert.

Yazarlar

Hatice Yıldırım Sarı, Zümrüt Başbakkal.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, zihinsel yetersizlik tanısı almış bir çocuğun bakımını üstlenen aile üyelerinin deneyimlediği aile yükünün kapsamını ve şiddetini belirlemektir. Bu yük, sadece bireysel stres ve tükenmişliği değil, aynı zamanda ailenin günlük yaşam kalitesi, sosyal katılımı ve ekonomik durumu üzerindeki olumsuz etkilerini de kapsamaktadır.

Bu aracın geliştirilmesi, sağlık profesyonellerine, sosyal hizmet uzmanlarına ve araştırmacılara, bu ailelerin ihtiyaç duyduğu spesifik destek alanlarını (örneğin, zaman yönetimi veya ekonomik yardım) doğru bir şekilde tespit etme imkanı sunarak, hedefe yönelik müdahale programları tasarlanmasına olanak tanır.

Yapı

Zihinsel Yetersiz Çocuğu Olan Aileler için Aile Yükü Değerlendirme Ölçeği, aile yükü kavramını altı ana boyutta inceleyen çok faktörlü bir yapıya sahiptir. Bu alt boyutlar, zihinsel yetersizliği olan bir çocuğun bakımının getirdiği zorlukların objektif ve sübjektif tüm yönlerini kapsayacak şekilde tasarlanmıştır.

Ölçek, toplam 43 madde ile bu altı boyutu ölçmektedir. Bu boyutların her biri, ailelerin yaşadığı zorlukların türüne göre ayrıştırılmıştır:

• Ekonomik Yük: Çocuğun bakım, sağlık ve eğitim masraflarının aile bütçesi üzerindeki baskısı.
• Duygusal Yük: Çocuğun durumundan kaynaklanan stres, kaygı ve bunalma hissi.
• Zaman Gereksinimi: Bakım görevleri nedeniyle kişisel ve diğer ailevi faaliyetlere ayrılan zamanın azalması.
• Sosyal Yük: Sosyal etkileşimlerin kısıtlanması ve toplumdan izole olma hissi.
• Fiziksel Yük: Bakım verme eylemlerinin getirdiği fiziksel zorlanmalar.
• Yetersizlik Algısı: Çocuğun geleceği ve bağımsızlığı hakkındaki endişeler.

Geçerlik

Ölçeğin geçerlik çalışmaları, aracın aile yükü yapısını tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir. Yapılan analizlerde, iç tutarlılık katsayısı (ki bu aynı zamanda yapı geçerliğini destekler) 0.92 olarak belirlenmiştir. Bu yüksek değer, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda homojen olduğunu gösterir.

Ayrıca, ölçeğin zamana karşı kararlılığını değerlendiren test-tekrar test uygulamaları sonucunda korelasyon değeri 0.98 gibi oldukça yüksek bir düzeyde bulunmuştur. Bu korelasyon değeri P=0.000 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlıdır, bu da ölçeğin ölçtüğü yapının zaman içinde stabil kaldığını güçlü bir şekilde desteklemektedir.

Güvenirlik

ZYA-AYDÖ’nün güvenirliği, çeşitli istatistiksel yöntemlerle detaylı olarak incelenmiştir. Ölçeğin genel iç tutarlılığını gösteren Cronbach Alfa katsayısı 0.92 olarak belirlenmiştir. Tekrar test uygulamasında ise bu katsayının 0.93 olduğu tespit edilmiştir, bu da ölçeğin farklı zamanlarda benzer sonuçlar ürettiğini göstermektedir.

Test-tekrar test korelasyon analizi, ölçeğin kararlılığını 0.98 (P=0.000) değeriyle doğrulamıştır. Ayrıca, ölçeğin içindeki maddelerin tutarlılığını daha derinlemesine incelemek amacıyla yapılan İki Yarım Test Korelasyon Analizi sonuçları da güçlüdür. Ölçeğin birinci yarısının Cronbach Alfa değeri 0.87, ikinci yarısının ise 0.88’dir. İki yarım arasındaki ilişki pozitif yönde güçlü (r=0.68) ve istatistiksel olarak anlamlıdır (p=0.000), bu da ölçeğin yapısal olarak bütüncül ve tutarlı olduğunu teyit etmektedir.

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme sürecinde yapılan faktör analizi, toplam 43 maddenin altı ayrı faktör altında toplandığını ortaya koymuştur. Bu altı faktör, zihinsel yetersizliği olan çocuğa bakım veren ailelerin deneyimlediği yükün çok boyutlu doğasını yansıtmaktadır. Faktörlerin belirlenmesi, teorik olarak öngörülen psikometrik yapının ampirik olarak da doğrulandığını göstermektedir.

Faktör yapısı ve madde dağılımı aşağıdaki gibidir:

• Duygusal Yük: 11 madde
• Yetersizlik Algısı: 8 madde
• Zaman Gereksinimi: 7 madde
• Ekonomik Yük: 6 madde
• Sosyal Yük: 6 madde
• Fiziksel Yük: 5 madde

Araç

Test Type: Geliştirme (Developmental Scale)

Format: 43 maddelik, 6 alt boyutlu öz bildirim aracı.

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: Zihinsel yetersizliği olan çocuğa sahip aile üyeleri (ebeveynler veya birincil bakım verenler).

Age Group: Ebeveynler/Yetişkin Bakım Verenler.

Population Details: Ölçek, özel gereksinimli çocuklara bakım veren ailelerin karşılaştığı zorlukları ölçmek üzere spesifik olarak tasarlanmıştır.

Test Methodology: Ölçek, 5’li Likert derecelendirme formatını kullanır. Cevap seçenekleri şunlardır: 1= hiçbir zaman, 2=nadiren, 3=bazen, 4=çoğu zaman-sık sık, 5=her zaman.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin geliştirildiği yıl 2008’dir. Ölçeğin akademik veya klinik amaçlı kullanımı için izinler ve olası ücret bilgileri hakkında sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

İletişim: [email protected] (Sorumlu Yazar: Hatice Yıldırım Sarı)

Kaynaklar

Yıldırım-Sarı, H. ve Başbakkal, Z. (2008). Zihinsel Yetersiz Çocuğu Olan Aileler için Aile Yükü Değerlendirme Ölçeğinin Geliştirilmesi. Atatürk Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi, 11(3), 86-95.

Makalenin yayınlandığı dergi bağlantısı: e-dergi.atauni.edu.tr.

Orijinal PDF dosyası buradan indirilebilir: zihinsel-yetersiz-cocugu-olan-aileler-icin-aile-yuku-degerlendirme-olcegi-toad.pdf.

Zihinsel Yetersiz Çocuğu Olan Aileler için Aile Yükü Değerlendirme Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

43 madde ve 6 alt boyut

• Ekonomik Yük (6 m): Çocuğumun sağlık ve özel eğitim harcamaları aile bütçemizi zorluyor.
• Yetersizlik Algısı (8 m): Çocuğumun gelecekte evlenip yuva kuramayacağını düşünmek beni üzüyor.
• Sosyal Yük (6 m): Bayramlarda, çocuğumdan dolayı bayram ziyareti yapamıyorum.
• Fiziksel Yük (5 m): Çocuğumun giyinip soyunması sorun oluyor.
• Duygusal Yük (11 m): Çocuğumdan dolayı çok bunalıyorum.
• Zaman Gereksinimi (7 m): Zamanımın çoğunu çocuğumun bakımı için harcıyorum.