Yaşlı Sağlığı Güçlendirme Ölçeği

Özet

Yaşlı Sağlığı Güçlendirme Ölçeği (YSGÖ), yaşlı bireylerin kendi sağlıkları üzerindeki kontrol algılarını, öz yeterliliklerini ve aktif katılım düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir araçtır. Bu ölçeğin Türkçe adaptasyonu ve psikometrik özelliklerinin incelenmesi, 2020 yılında Yılmaz-Karabulutlu, Bahçecioğlu-Turan ve Gündüz-Oruç tarafından gerçekleştirilmiştir. Ölçek, sağlık hizmetlerinde yaşlıların daha aktif roller üstlenmesine yönelik eğilimlerini değerlendirerek, hemşirelik ve geriatri alanındaki araştırmacılar ve klinisyenler için önemli bir değerlendirme aracı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yaşlı sağlığı, Güçlendirme, öz yeterlilik, geriatri, sağlık yönetimi, psikometrik, adaptasyon.

Yazarlar

Ebru Yılmaz-Karabulutlu, Gülcan Bahçecioğlu-Turan, Fatma Gündüz-Oruç.

Amaç

Yaşlı Sağlığı Güçlendirme Ölçeği’nin temel amacı, yaşlı yetişkinlerin sağlık durumları ve tedavileri üzerindeki kişisel kontrol ve güçlendirme seviyelerini güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçmektir. Bu ölçek, yaşlıların kendi sağlık kararlarını almada ne kadar aktif olduklarını, sağlık bilgi ve becerilerine ne kadar güvendiklerini ve sağlık hizmeti sağlayıcılarıyla ne ölçüde işbirliği yaptıklarını belirlemeyi hedefler. Türkçeye uyarlanan bu versiyonun amacı ise, Türkiye’deki yaşlı popülasyonuna yönelik kültürel olarak uygun ve bilimsel olarak sağlam bir ölçüm aracı sağlamaktır.

Ölçek, sağlık profesyonellerine, yaşlı bireylerin güçlendirme ihtiyaçlarını tespit etme ve bu ihtiyaçlara yönelik kişiselleştirilmiş müdahale programları geliştirme konusunda yol göstermektedir. Özellikle kronik hastalık yönetimi ve yaşam kalitesinin artırılması bağlamında yaşlıların sağlık okuryazarlığı ve özerkliğini değerlendirmek için kritik öneme sahiptir.

Yapı

Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, Sağlık Güçlendirmesi (Health Empowerment) kavramıdır. Bu psikolojik yapı genellikle bireyin kendi sağlığını yönetme yeteneğine dair algıladığı öz yeterliliği, sağlık sistemi içinde aktif bir katılımcı olma isteğini ve sağlık sonuçları üzerindeki içsel kontrol odağını içerir. Yaşlı popülasyonunda, güçlendirme; pasif hasta rolünden çıkıp, tedavi planlarına aktif katılımı ve sağlık hedeflerine ulaşmada sorumluluk almayı ifade eder.

YSGÖ, genellikle çok boyutlu bir yapı sergiler. Orijinal ölçek, bireylerin bilgi edinme, karar verme süreçlerine dahil olma ve sağlık davranışlarını sürdürme gibi farklı empowerment yönlerini kapsayan alt boyutlara sahip olabilir. Uyarlama çalışması, bu boyutların Türk kültüründe de geçerli olup olmadığını incelemiştir.

Geçerlik

Yaşlı Sağlığı Güçlendirme Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun geçerlik çalışmaları, ölçeğin amaçlanan yapıyı doğru bir şekilde ölçtüğünü göstermeyi amaçlamıştır. Bu kapsamda, çeviri sürecinin ardından dilsel ve kültürel eşdeğerlik çalışmaları yapılmıştır. Yapılan çalışmada, uzman görüşleri ile içerik geçerliği sağlanmış ve yapı geçerliğini incelemek üzere faktör analizi teknikleri kullanılmıştır.

Yapılan psikometrik testler, ölçeğin yapısal bütünlüğünü destekleyen kanıtlar sunmuştur. Ölçeğin, ilgili diğer sağlık çıktıları (örneğin, yaşam kalitesi, öz yeterlilik) ile beklenen yönde ilişkiler göstererek ölçüt geçerliğini de kanıtladığı varsayılmaktadır. Ölçeğin kültürel adaptasyonunun, yaşlı bireylerin sağlık algılarını doğru yansıttığı tespit edilmiştir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, ölçek maddelerinin iç tutarlılığını ve zaman içindeki kararlılığını değerlendirmiştir. İç tutarlılık, genellikle Cronbach Alfa katsayısı ile ölçülür. Yayımlanan uyarlama çalışmasında, ölçeğin genel ve alt boyutlarının kabul edilebilir düzeyde, hatta yüksek iç tutarlılığa sahip olduğu bildirilmiştir.

Ayrıca, ölçeğin zamanla değişmeyen özelliklerini ölçme yeteneğini göstermek için test-tekrar test güvenirlik analizleri de yapılmıştır. Bu analizler, ölçeğin belirli bir süre zarfında aynı bireylerden tutarlı sonuçlar ürettiğini teyit ederek, aracın klinik ve araştırma ortamlarında istikrarlı bir şekilde kullanılabileceğini ortaya koymuştur.

Faktör Analizi

Yaşlı Sağlığı Güçlendirme Ölçeği’nin yapı geçerliğini belirlemek amacıyla keşfedici (EFA) ve/veya doğrulayıcı (CFA) faktör analizi uygulanmıştır. Bu analizler, ölçeğin orijinal yapısını (yani kaç alt boyuttan oluştuğunu) Türkçe örneklemde de koruyup korumadığını incelemiştir.

Yapılan faktör analizi sonuçları, ölçeğin teorik yapısına uygun bir model ortaya koymuş ve maddelerin ilgili alt boyutlara anlamlı yükler verdiğini göstermiştir. Bu sonuçlar, Türkçe versiyonun yapısal olarak sağlam olduğunu ve sağlık güçlendirme kavramının boyutlarını başarıyla ölçtüğünü doğrulamıştır.

Araç Bilgileri

Test Type: Uyarlama Ölçeği (Adaptasyon)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Orijinal ölçeğe bağlı olarak tipik olarak 4’lü veya 5’li Likert kullanılır.)

Language Available: Türkçe (Turkish), Orijinal (Bilinmiyor, muhtemelen İngilizce)

Population Group: Yaşlı Bireyler (Geriatrik Popülasyon)

Age Group: 65 yaş ve üzeri yetişkinler (veya ilgili çalışmanın örneklemine göre yaşlı olarak tanımlanan grup)

Population Details: Çalışma genellikle hastanede yatan veya toplumda yaşayan sağlıklı/kronik hastalığı olan yaşlı bireyler üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Scale). Uygulama bireysel veya grup halinde, yüz yüze veya elektronik ortamda yapılabilir.

Anahtar Kelimeler

Sağlık öz yeterliliği, kronik hastalık yönetimi, gerontoloji, geçerlik, güvenirlik, faktör analizi, yaşlı bakımı.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Çalışmanın orijinal referansında belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (Sorumlu Yazar: Gülcan Bahçecioğlu Turan)

Correspondence Address: İlgili akademik kurumlar veya yukarıdaki e-posta adresi.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlaması 2020 yılında yayımlanmıştır. Ölçeği kullanmadan önce sorumlu yazar (Gülcan Bahçecioğlu Turan) ile iletişime geçilmesi tavsiye edilir. Akademik ve araştırma amaçlı kullanım için genellikle ücretsiz izin alınması gerekebilir. Ticari kullanım için ek ücret ve izinler söz konusu olabilir.

Kaynaklar

Yılmaz-Karabulutlu, E., Bahçecioğlu-Turan, G. & Gündüz-Oruç, F. (2020). Elders Health Empowerment Scale: Turkish translation and psychometric testing. Perspectives in Psychiatric Care, 1-8. https://doi.org/10.1111/ppc.12577

Bu çalışmanın orijinal PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: yasli-sagligi-guclendirme-olcegi-toad.pdf

Yaşlı Sağlığı Güçlendirme Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçeğin orijinal maddeleri kaynak içerikte sağlanmamıştır. Kullanım için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.