Yaralanma Ölçeği

Özet

Yaralanma Ölçeği, Sağlık İnanç Modeli (SİM) temel alınarak geliştirilmiş ve Türkçeye uyarlanmış psikometrik bir araçtır. Eda Kılınç tarafından 2018 yılında gerçekleştirilen bu uyarlama çalışması, özellikle ergenlerin okul ve trafik ortamlarında yaralanmaya yol açabilecek riskli davranışlara yönelik algılarını ve güvenlik önlemleri hakkındaki inançlarını ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, yüksek iç tutarlılık ve güçlü faktör yapısı sergileyen 22 maddeden ve beş faktörden oluşmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yaralanma Ölçeği, Sağlık İnanç Modeli, ergen, trafik güvenliği, okul güvenliği, psikometrik uyarlama, geçerlik.

Yazarlar

Eda Kılınç

[quads id=5]

Amaç

Yaralanma Ölçeği’nin temel amacı, ergenlerin yaralanma risklerine yönelik algılarını, bu risklerin ciddiyetine dair inançlarını ve önleyici davranışların fayda ve engellerini Sağlık İnanç Modeli çerçevesinde sistematik olarak değerlendirmektir. Ölçek, özellikle okul ve trafik gibi ergenlerin sıklıkla riskle karşılaştığı ortamlardaki güvenlik davranışlarını incelemek için tasarlanmıştır.

Ölçek, sağlık profesyonellerine ve araştırmacılara, ergenlerdeki risk algısını ve güvenli davranışları teşvik eden veya engelleyen psikolojik faktörleri belirlemede standartlaştırılmış ve güvenilir bir araç sunmayı hedeflemektedir. Bu sayede koruyucu sağlık müdahalelerinin hedeflenmesi mümkün olmaktadır.

Yapı

Yaralanma Ölçeği, teorik olarak Sağlık İnanç Modeli‘ne dayanmaktadır ve bu modelin beş temel yapısal bileşenini ölçmektedir. Bu beş faktör, bireyin yaralanma riskine karşı tutumunu ve eyleme geçme eğilimini belirleyen temel psikolojik yapılar olarak kabul edilir. Ölçek, 22 maddeden ve aşağıdaki beş alt boyuttan oluşmaktadır:

• Duyarlılık: Bireyin bir yaralanmaya maruz kalma olasılığına dair algılanan inancı (5 madde).
• Ciddiyet: Yaralanmanın potansiyel sonuçlarının ağırlığına dair algılanan inancı (4 madde).
• Yarar: Önleyici tedbirlerin yaralanmayı azaltmadaki etkinliğine dair algılanan inancı (5 madde).
• Engeller: Önleyici davranışları uygulamanın zorluklarına dair algılanan inancı (4 madde).
• Eyleme Geçiriciler: Önleyici davranışları tetikleyen içsel veya dışsal uyaranlara dair algılanan inancı (4 madde).

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliğini test etmek amacıyla hem açıklayıcı faktör analizi (AFA) hem de doğrulayıcı faktör analizi (DFA) yöntemleri kullanılmıştır. Bu analizler, Yaralanma Ölçeği’nin orijinal teorik çerçeveden beklenen beş faktörlü yapısını başarıyla doğrulamıştır.

Faktör analizleri sonucunda, ölçek maddelerinin toplam varyansın %93 gibi oldukça yüksek bir oranını açıkladığı saptanmıştır. Bu bulgu, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı psikolojik yapıyı güçlü ve tutarlı bir şekilde temsil ettiğini ve yüksek düzeyde yapısal geçerlik sağladığını göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılığı, Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak değerlendirilmiştir. Ölçeğin tamamı için hesaplanan toplam güvenirlik değeri 0.92 olarak bulunmuştur. Bu değer, ölçeğin mükemmel bir iç tutarlılığa sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Alt boyutların güvenirlik değerleri de incelenmiş olup, Cronbach Alfa katsayıları 0.77 ile 0.89 arasında değişmektedir. Bu aralık, her bir alt boyutun da psikometrik açıdan kabul edilebilir düzeyde güçlü ve tutarlı olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal sağlamlığı, hem doğrulayıcı hem de açıklayıcı faktör analizleri aracılığıyla detaylıca incelenmiştir. Analiz sonuçları, ölçeğin kuramsal olarak beklenen beş faktörlü yapısını desteklemiş ve bu yapının verilerle uyumlu olduğunu kanıtlamıştır. Beş faktörlü yapının toplam varyansın %93’ünü açıklaması, faktör yüklerinin yüksek olduğunu ve yapısal ayrışmanın net olduğunu göstermektedir.

Araç

Test Türü: Uyarlama

Format: Öz bildirim ölçeği

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Ergenler

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Yüksek lisans tezinde ergen popülasyonu kullanılmıştır)

Popülasyon Detayları: Okulda ve trafikte güvenlik önlemlerine yönelik davranışları olan ergenler.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme (1= hiç katılmıyorum – 5= kesinlikle katılıyorum).

Anahtar Kelimeler

Güvenirlik, Faktör Analizi, Likert tipi, Duyarlılık, Ciddiyet, Sağlık Davranışı.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değil

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Marmara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul (Tez kaynağına göre)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin sorumlu yazarı Eda Kılınç olup, ölçeğin kullanımı için yazarla iletişime geçilmesi önerilmektedir. Ölçeğin uyarlama çalışması 2018 yılında tamamlanmıştır.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: yaralanma-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Kılınç, E. (2018). Sağlık inanç modeli temelli Yaralanma Ölçeği’nin geçerlik ve güvenirlik çalışması ve ergenlerin okulda – trafikte güvenlik önlemlerine yönelik davranışları (Yüksek lisans tezi). Marmara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.

[quads id=5]

Yaralanma Ölçeği Maddeleri

Ölçek 22 madde ve beş faktörden oluşmaktadır.

• Duyarlılık (5m): Yoldaki bariyerlerin üzerine tırmanmak trafik kazalarına bağlı yaralanmalara kolayca neden olabilir.
• Ciddiyet (4m): Düşmek; incinme ya da kırığa neden olabilir.
• Yarar (5m): Emniyet kemeri takarak araba sürmek ve kask takarak bisiklet sürmek trafik yaralanmalarını önleyebilir.
• Engeller (4m): Bisiklet sürerken kask takmayı alışkanlık haline getirmek zordur.
• Eyleme geçiriciler (4m): Arkadaşlarının veya ailenin yaralanması beni çok etkiler