Çok Boyutlu Kan/Yaralanma Fobisi Envanteri

Özet

Çok Boyutlu Kan/Yaralanma Fobisi Envanteri (ÇBKFE), bireylerdeki kan görme, yaralanma ve tıbbi prosedürlere bağlı olarak gelişen çok boyutlu fobik tepkileri sistematik olarak değerlendirmek amacıyla kullanılan psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, özgül fobi alt tiplerinden biri olan Kan-Enjeksiyon-Yaralanma (KEY) fobisinin bilişsel, duygusal ve kaçınma bileşenlerini ölçmek üzere adapte edilmiştir. Ölçeğin Türkçe uyarlaması ve kullanımı, Sertaç Ak’ın 2010 yılında Hacettepe Üniversitesi’nde tamamladığı uzmanlık tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Çalışma, özellikle diş hekimi fobisi ile kan/yaralanma fobisinin ayrımını incelemeye odaklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Kan fobisi, yaralanma fobisi, özgül fobi, psikometri, vazovagal senkop, Cronbach Alfa, diş hekimi korkusu.

Yazarlar

Sertaç Ak

[quads id=5]

Amaç

ÇBKFE’nin temel amacı, bireylerin kan, yara ve enjeksiyon gibi tetikleyicilere karşı gösterdikleri fobik tepkilerin şiddetini ve doğasını çok boyutlu bir perspektiften ölçmektir. Bu envanter, özellikle KEY fobisinin ayırt edici özelliklerini (örneğin, bayılma eğilimi veya yoğun iğrenme hissi) belirlemede klinik değerlendirmeye katkı sağlamak üzere tasarlanmıştır.

Ölçek, klinik araştırmalarda ve tanı süreçlerinde, kan/yaralanma fobisinin diğer kaygı bozuklukları, özellikle de sıkça komorbid olarak görülen diş hekimi fobisi gibi durumlarla olan ilişkisini ve ayrımını incelemek için kullanılmıştır. Bu sayede, hastanın temel fobik odağının belirlenmesi ve buna yönelik spesifik tedavi protokollerinin (örneğin, uygulamalı gerilim tekniği) geliştirilmesi hedeflenmiştir.

Yapı

Çok Boyutlu Kan/Yaralanma Fobisi Envanteri, Amerikan Psikiyatri Birliği (APA) tarafından tanımlanan özgül fobiler kategorisi içindeki Kan-Enjeksiyon-Yaralanma (KEY) tipinin temel bileşenlerini ölçmektedir. Bu yapı, bilişsel kaygı, duygusal iğrenme ve fizyolojik kaçınma/bayılma eğilimleri gibi birden fazla boyutu içerir.

Ölçek maddeleri, maruz kalma durumlarında (kendi kanını görme, başkalarına yapılan tıbbi işlemleri izleme) ortaya çıkan yoğun duygusal tepkileri ve buna bağlı gelişen kaçınma davranışlarını değerlendirir. Ölçeğin çok boyutlu yapısı, fobinin sadece korku değil, aynı zamanda iğrenme ve vazovagal tepki gibi benzersiz yönlerini de yakalamayı amaçlar.

Geçerlik

ÇBKFE’nin Türkçe geçerlik ve güvenilirlik çalışması, Tunç ve arkadaşları tarafından 2005 yılında yürütülmüş olup, Ak (2010) uzmanlık tezinde bu sonuçlara atıfta bulunmuştur. Çalışma, ölçeğin fobik grupları genel popülasyondan ayırt etme yeteneğini incelemiştir. Toplam 557 kişilik büyük bir örneklem kullanılmıştır; bu örneklem genel toplum, diş polikliniği hastaları ve klinik olarak diş hekimi fobisi tanısı almış bireyleri kapsamaktadır.

Yapılan analizlerde, araştırmacılar tarafından diş hekimi korkusu için 15 puan ve üzeri bir kesme noktası belirlenmiştir (bu kesme noktasının ÇBKFE için mi yoksa çalışmada kullanılan MDAS gibi başka bir ölçek için mi olduğu bağlamda net değildir, ancak klinik ayrım gücünü temsil etmektedir). Bu kesme puanı kullanıldığında, ölçeğin duyarlılığı %80 ve özgüllüğü %74 olarak bulunmuştur. Bu istatistikler, ölçeğin klinik tanı bağlamında tutarlı ve doğru sonuçlar sağladığını işaret etmektedir.

Güvenirlik

ÇBKFE’nin güvenirlik çalışmaları, ölçeğin Türkçe’ye adaptasyonu sırasında araştırmacılar tarafından gerçekleştirilmiştir. Ölçeğin dilsel eşdeğerliğini sağlamak amacıyla çeviri ve geri çeviri (back-translation) metodolojisi uygulanmıştır.

İç tutarlılık analizleri, Cronbach Alfa güvenirlik katsayısı tekniği kullanılarak hesaplanmıştır. Geçerlik çalışmasında kullanılan genel değerlendirme bataryası için iç tutarlılık katsayısı 0.91 gibi oldukça yüksek bir değer olarak rapor edilmiştir. Bu yüksek değer, ölçeği oluşturan maddelerin tutarlı bir biçimde aynı psikolojik yapıyı ölçtüğünü ve dolayısıyla ölçeğin güvenilir olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

Sağlanan kaynak materyalde, Çok Boyutlu Kan/Yaralanma Fobisi Envanteri’nin yapısal geçerliğini destekleyen keşfedici veya doğrulayıcı faktör analizine (DFA/KFA) dair spesifik istatistiksel sonuçlar (faktör yükleri, döndürme yöntemleri veya açıklanan varyans oranları) rapor edilmemiştir.

Ancak ölçeğin isminde yer alan “Çok Boyutlu” ifadesi, orijinal geliştirme aşamasında kan ve yaralanma fobisinin farklı yönlerini (örneğin kaygı, iğrenme ve vazovagal tepki) temsil eden alt faktörlere sahip olduğunu düşündürmektedir. Gelecekteki çalışmaların, Türk popülasyonunda bu çok boyutlu yapıyı istatistiksel olarak doğrulaması önemlidir.

Araç

Test Türü: Geliştirme/Uyarlama

Format: 5’li Likert Ölçeği. Katılımcılar, maddelerdeki ifadelerin kendilerini ne ölçüde tanımladığını veya ne sıklıkta deneyimlediklerini belirtirler.

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Klinik ve genel popülasyon (Özellikle anksiyete bozuklukları ve fobiler üzerine yapılan araştırmalarda kullanılır).

Yaş Grubu: Belirtilmemiş (Yetişkin popülasyonu üzerine uygulanmıştır).

Popülasyon Detayları: Türkçe adaptasyon çalışması, genel toplum, diş polikliniği başvuranları ve klinik diş hekimi fobisi tanısı almış bireyler dahil olmak üzere 557 kişilik bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, Türkçe’ye çeviri ve geri çeviri yöntemleri kullanılarak kültürel adaptasyonu sağlanmış ve psikometrik özellikleri (iç tutarlılık) test edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kan-enjeksiyon-yaralanma fobisi, psikolojik değerlendirme, kesme puanı, duyarlılık, özgüllük, Likert ölçeği, anksiyete.

[quads id=5]

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut Değil

Kurum E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Hacettepe Üniversitesi, Ankara, Türkiye (Uzmanlık tezi referansına dayanmaktadır).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2010 (Türkçe uyarlama ve tezde kullanım yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Sertaç Ak ile iletişime geçilmesi önerilmektedir. Akademik ve klinik kullanım izinleri yazarın takdirindedir.

PDF Kaynağı: Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: cok-boyutlu-kanyaralanma-fobisi-envanteri-toad.pdf

Kaynaklar

Ak, S. (2010). Diş hekimi fobisi kan ve yaralanma fobisi dışında ayrı bir kategori olabilir mi: Demografik Fenomenolojik ve Klinik Özelliklerinin Araştırılması (Uzmanlık tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.

Tunç ve ark. (2005). (ÇBKFE’nin Türkçe geçerlik ve güvenilirlik çalışmasına atıfta bulunulan çalışma.)

[quads id=5]

Çok Boyutlu Kan/Yaralanma Fobisi Envanteri Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuş olup hiçbir şekilde değiştirilmemiştir. Ölçek, 5’li Likert formatında yanıtlanmaktadır.

1. Kendi kanımı görmekten korkarım.
2. Başkalarına iğne yapılırken bakmaktan kaçınırım.
3. Hastaneye gittiğimde bayılırım.
4. Başkalarını yaralanmış olarak gördüğümde bende iğrenme hissi oluşur.
5. Başkalarının kanını görme olasılığı beni kaygılandırır.