Vücut Dismorfık Bozukluk Taraması- Kendini Değerlendirme Formu

Öz

Vücut Dismorfık Bozukluk Taraması- Kendini Değerlendirme Formu, bireylerin kendi fiziksel görünüşlerine yönelik aşırı meşguliyetlerini ve bu meşguliyetten kaynaklanan sıkıntı düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir Psikometrik araçtır. Bu form, Ayşe Altan tarafından 2001 yılında yapılan yüksek lisans tezi kapsamında, orijinal bir ölçeğin Türkçe’ye uyarlama çalışması olarak kullanıma sunulmuştur. Ölçek, özellikle vücut imajı sorunları yaşayan ve görünüşleriyle ilgili yoğun kaygı duyan popülasyonlarda, örneğin plastik cerrahi hastalarında, Vücut Dismorfik Bozukluk (VDB) belirtilerinin taranmasında kritik bir role sahiptir. Bu kendini değerlendirme formu, klinik tanı koymaktan ziyade, yüksek riskli bireyleri hızlıca tespit etmeye ve ileri klinik değerlendirmeye yönlendirmeye olanak tanır.

Ölçeğin temel amacı, bireyin kusurlu algıladığı vücut bölgelerine ne kadar zaman ve enerji harcadığını, bu algıların günlük yaşam işlevselliğini ne ölçüde bozduğunu ve sosyal kaçınmaya yol açıp açmadığını belirlemektir. Uyarlama çalışması, Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü bünyesinde gerçekleştirilmiş olup, çalışmanın hedef kitlesi vücut imajı memnuniyetsizliği, öz saygı ve estetik kaygılar bağlamında incelenmiştir. Ölçeğin kullanımı, ruh sağlığı profesyonellerine, özellikle de VDB’nin erken teşhisi ve önlenmesi alanlarında önemli bir tarama mekanizması sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Vücut Dismorfik Bozukluk, VDB Tarama, Kendini Değerlendirme Formu, Vücut Algısı, Vücut İmajı Memnuniyetsizliği, Öz Saygı, Psikometrik Uyarlama, Plastik Cerrahi Hastaları.

Yazarlar

Ayşe Altan

Amaç

Vücut Dismorfık Bozukluk Taraması- Kendini Değerlendirme Formu’nun birincil amacı, klinik ortamlarda veya araştırmalarda kullanılan, hızlı ve etkili bir tarama aracı sağlamaktır. Ölçek, bireylerin kendi algılanan fiziksel kusurlarına yönelik aşırı ve takıntılı düşüncelerini, tekrarlayıcı davranışlarını (örneğin, aynada kontrol etme, kamuflaj yapma) ve bu düşüncelerin neden olduğu belirgin sıkıntıyı veya işlevsellik bozukluğunu tespit etmek üzere tasarlanmıştır. Bu tarama, özellikle estetik kaygılarla plastik cerrahi kliniklerine başvuran, ancak altta yatan bir VDB belirtisi taşıyan hastaların ayırt edilmesinde büyük önem taşımaktadır.

Ölçeğin geliştirildiği yüksek lisans tezi bağlamında, amaç, vücut imajı memnuniyetsizliğinin, öz saygı düzeylerinin ve vücut imajı algısının plastik cerrahi hastalarındaki dinamiklerini incelemek ve bu popülasyonda VDB riskini saptamaktır. Ölçek, yüksek risk altındaki bireylerin saptanarak, cerrahi müdahale öncesinde uygun psikolojik danışmanlık veya tedaviye yönlendirilmesi ihtiyacını ortaya koymaktadır. Bu sayede, gereksiz veya uygunsuz cerrahi prosedürlerin önüne geçilmesi hedeflenmiştir.

Yapı

Bu ölçek, temelde Vücut Dismorfik Bozukluk (VDB) psikolojik yapısını ölçmektedir. VDB, DSM-5’te Obsesif-Kompulsif ve İlişkili Bozukluklar kategorisinde yer alan, kişinin algıladığı bir fiziksel kusurla (genellikle başkaları tarafından fark edilmeyen veya çok az görülen) aşırı meşgul olmasıyla karakterize edilen ciddi bir ruh sağlığı durumudur. Ölçek, bu meşguliyetin üç ana boyutunu yakalamayı hedefler: 1) Görünüşle ilgili takıntılı düşüncelerin sıklığı ve yoğunluğu, 2) Görünüşle ilgili kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı ve kompulsif davranışlar (örneğin, aşırı makyaj yapma, cildi yolma, kıyafet seçimiyle uğraşma), ve 3) Bu meşguliyetin yol açtığı sosyal, mesleki veya diğer önemli işlevsellik alanlarında bozulma.

Uyarlanan form, bireyin kendilik algısı ve fiziksel görünüşüne yüklediği aşırı önem düzeyini değerlendirir. VDB yapısının başarılı bir şekilde ölçülebilmesi için, ölçeğin maddelerinin, sadece yüzeysel memnuniyetsizliği değil, aynı zamanda klinik olarak anlamlı düzeydeki distres (sıkıntı) ve işlev kaybını da yansıtması gerekmektedir. Bu nedenle, ölçek maddeleri, VDB’nin tanı kriterlerine uygun olarak, günlük yaşam kalitesini olumsuz etkileyen belirti kümelerini hedeflemektedir.

Geçerlik

Orijinal kaynakta ölçeğin geçerlik çalışmalarına dair spesifik istatistiksel veriler sağlanmamıştır (-). Ancak bu formun bir uyarlama ölçeği olduğu göz önüne alındığında, Türk kültürüne ve diline uygunluğunun sağlanması amacıyla kapsamlı Uyarlama Geçerliği çalışmalarının yapılmış olması beklenir. Bu çalışmalar genellikle dilsel eşdeğerliği (çeviri-geri çeviri), içerik geçerliğini (maddelerin VDB yapısını ne kadar iyi temsil ettiği) ve yapı geçerliğini (ölçeğin teorik olarak ölçmesi gereken yapıyı ölçüp ölçmediği) içerir.

Yapı geçerliği bağlamında, Vücut Dismorfık Bozukluk Taraması- Kendini Değerlendirme Formu’nun, klinik olarak tanılanmış VDB hastalarını, sağlıklı kontrollerden veya sadece hafif vücut memnuniyetsizliği olan bireylerden ayırt etme yeteneği (ayrışım geçerliği) kritik öneme sahiptir. Ayrıca, bu ölçeğin puanlarının, diğer ilgili yapılarla (örneğin, obsesif-kompulsif belirtiler, öz saygı düşüklüğü, depresyon) teorik beklentilere uygun yönde korelasyon göstermesi (yakınsak ve ıraksak geçerlik) de yapı geçerliğinin temel bileşenlerindendir. Altan’ın çalışmasında, öz saygı ve vücut imajı memnuniyetsizliği gibi yapılarla ilişkisinin incelenmiş olması muhtemeldir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik değerleri kaynakta belirtilmemiştir (-). Güvenirlik, ölçeğin tutarlılık derecesini ifade eder. Bir tarama aracının güvenilir kabul edilebilmesi için, farklı zamanlarda veya farklı madde gruplarında benzer sonuçlar vermesi gerekir. Bu bağlamda, uyarlama çalışmasında genellikle iki temel güvenirlik türü incelenir: İç Tutarlılık ve Test-Tekrar Test Güvenirliği.

İç tutarlılık, ölçekteki tüm maddelerin aynı psikolojik yapıyı (VDB) ne kadar iyi ölçtüğünü gösterir. Cronbach Alfa katsayısı, bu tutarlılığı ölçmek için en sık kullanılan istatistiktir. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri (genellikle 0.70 ve üzeri), ölçek maddelerinin homojen olduğunu ve tutarlı bir şekilde VDB belirtilerini yansıttığını gösterir. Test-tekrar test güvenirliği ise, zaman içinde VDB belirtileri değişmeyen bireylerin, ölçeği farklı zamanlarda uyguladıklarında benzer puanlar alıp almadığını kontrol eder. Bu güvenirlik türü, ölçeğin zamana karşı istikrarını kanıtlar.

Faktör Analizi

Uyarlama sürecinin ayrılmaz bir parçası olan Faktör Analizi sonuçları kaynakta açıkça belirtilmemiştir. Ancak, uyarlama çalışmalarında, orijinal ölçeğin faktör yapısının (yani, hangi maddelerin hangi alt boyutları oluşturduğu) Türk popülasyonunda da korunup korunmadığını belirlemek esastır. Bu analiz, ya Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ya da Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yoluyla gerçekleştirilir.

Eğer Vücut Dismorfık Bozukluk Taraması- Kendini Değerlendirme Formu’nun orijinal versiyonu çok faktörlü bir yapıya sahipse (örneğin, meşguliyet, kaçınma ve kompulsiyon alt boyutları), DFA kullanılarak bu faktör yapısının Türk verilerinde de uygunluk gösterip göstermediği sınanmalıdır. AFA ise, ölçeğin yeni kültürde beklenmedik alt boyutlara ayrılıp ayrılmadığını veya bazı maddelerin kültürel farklılıklar nedeniyle farklı faktörlere yüklenip yüklenmediğini keşfetmek için kullanılabilir. Başarılı bir faktör yapısı, ölçeğin yapı geçerliğinin güçlü bir kanıtıdır ve VDB yapısının kültürel bağlamda doğru bir şekilde temsil edildiğini gösterir.

Araç

Test Tipi:

Uyarlama (Adaptation)

Format:

Kendini Değerlendirme Formu (Self-Report Questionnaire)

Mevcut Dil:

Türkçe

Popülasyon Grubu:

Klinik ve Klinik Dışı Popülasyonlar, özellikle vücut imajı kaygıları olan yetişkinler (Orijinal çalışmada plastik cerrahi hastaları).

Yaş Grubu:

Yetişkinler (18 yaş ve üzeri).

Popülasyon Detayları:

Ölçek, Ayşe Altan’ın yüksek lisans tezi kapsamında, özellikle estetik cerrahi düşünen veya geçirmiş olan bireylerde vücut algısı ve öz saygı arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla kullanılmıştır. Bu nedenle, ölçeğin psikometrik özellikleri başlangıçta bu spesifik klinik kaygıya sahip popülasyonda test edilmiştir.

Test Metodolojisi:

Maddeler, bireyin VDB belirtilerinin şiddetini ve sıklığını yansıtan bir derecelendirme sistemi üzerinden yanıtlanmaktadır. Derecelendirme sistemi bilgisi kaynakta mevcut olmasa da, bu tür tarama ölçekleri genellikle Likert tipi (örneğin, 0=Hiçbir zaman, 4=Hemen hemen her zaman) veya evet/hayır formatında kullanılmaktadır. Yüksek puanlar, VDB belirtilerinin daha yüksek şiddette olduğunu ve ileri klinik değerlendirme gerektirdiğini işaret eder.

Anahtar Kelimeler

VDB Tarama, Psikometrik Ölçek, Vücut İmajı, Faktör Analizi, Uyarlama Geçerliği, Güvenirlik, Öz Değer.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı:

2001 (Uyarlama çalışmasının tamamlandığı yıl).

İzinler ve Ücret:

Ölçek, bir akademik tez çalışması kapsamında geliştirildiği için, kullanım izinleri ve telif hakları konusunda öncelikle sorumlu yazar Ayşe Altan ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Akademik veya klinik amaçlı kullanımlar için izin prosedürleri yazara bağlıdır.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı:

Veri mevcut değildir.

Bağlılık E-posta Adresleri:

[email protected]

Yazışma Adresi:

Ayşe Altan (Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2001).

Kaynaklar

1. Altan, A. (2001). Body image dissatisfaction, self-esteem and bady image in plastik surgery patients (Master’s thesis). Boğaziçi University Institute of Social Science, İstanbul.

Vücut Dismorfık Bozukluk Taraması- Kendini Değerlendirme Formu Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Orijinal kaynakta ölçek maddeleri sağlanmamıştır. Ölçek maddelerine ulaşmak için Ayşe Altan’ın 2001 tarihli yüksek lisans tezine başvurulması gerekmektedir.