Vanderbilt Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Aile Değerlendirme Ölçeği

Özet

Vanderbilt Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Aile Değerlendirme Ölçeği (Vanderbilt DEHB Derecelendirme Ölçeği’nin ebeveyn formu), çocuklarda Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) belirtilerini ve ilişkili davranış sorunlarını değerlendirmek amacıyla kullanılan, ebeveyn tarafından doldurulan bir ölçektir. Bu ölçek, genellikle Amerikan Psikiyatri Birliği’nin (APA) Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı (DSM) kriterlerine dayalı olarak semptom taraması yapmak ve klinik kararları desteklemek için tasarlanmıştır. Ölçeğin Türkçe adaptasyon çalışması, 2012 yılında T. Küçük-Doğaroğlu tarafından yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Bu uyarlama çalışması, ölçeğin Türk kültürüne ve diline uygunluğunu saptamayı amaçlamış, psikometrik özelliklerini inceleyerek geçerlik ve güvenirlik kanıtlarını sunmuştur. Ölçeğin temel hedefi, DEHB’nin alt tipleri (dikkatsizlik, hiperaktivite/dürtüsellik) ve sıklıkla eşlik eden diğer davranış bozukluklarının (örneğin, Karşıt Gelme Bozukluğu) şiddetini ebeveyn bakış açısıyla ölçmektir.

Anahtar Kelimeler

Vanderbilt, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, DEHB, Ebeveyn Değerlendirme Ölçeği, Çocuk Psikiyatrisi, Psikolojik Test, Uyarlama, DSM Kriterleri.

Yazarlar

Orijinal Ölçek Geliştiricileri: Dr. Mark Wolraich ve arkadaşları (Vanderbilt Üniversitesi Tıp Merkezi).

Türkçe Uyarlama Çalışması Yazarı: Küçük-Doğaroğlu, T.

Amaç

Ölçeğin temel amacı, çocuk ve ergenlerde DEHB semptomlarının varlığını, sıklığını ve şiddetini sistematik bir şekilde değerlendirmektir. Vanderbilt Ölçeği, klinisyenlere DSM-IV veya DSM-5 kriterlerine uygun olarak DEHB tanısı koyma sürecinde destekleyici, standardize edilmiş bir araç sunar. Ebeveynler, çocuklarının ev ve sosyal ortamlardaki davranışlarını derecelendirerek, semptomların günlük işlevsellik üzerindeki etkileri hakkında önemli bilgiler sağlarlar.

Türkçe adaptasyon çalışmasının özel amacı ise, uluslararası alanda yaygın olarak kullanılan bu klinik aracı Türk popülasyonuna kazandırmak ve ölçeğin kültürel geçerliğini ve güvenirliğini akademik olarak kanıtlamaktır. Bu sayede, Türkiye’deki çocuk psikiyatrisi ve psikoloji alanlarında standart bir değerlendirme aracının kullanılması hedeflenmiştir.

Yapı

Vanderbilt DEHB Aile Değerlendirme Ölçeği, genellikle iki ana bölümden oluşur. İlk bölüm, DEHB’nin temel semptom kümelerini (Dikkatsizlik ve Hiperaktivite/Dürtüsellik) ölçer ve doğrudan DSM tanı kriterleriyle ilişkilidir. İkinci bölüm ise, DEHB ile sıklıkla komorbid olarak görülen davranış sorunlarını ve psikososyal işlevsellik alanlarını değerlendirir.

Ölçek, bu yapılar aracılığıyla yalnızca semptom sayısını değil, aynı zamanda semptomların çocuğun akademik, sosyal ve aile işlevleri üzerindeki bozucu etkisini de ölçmeye odaklanır. Bu çok boyutlu yapı, klinisyenlere çocuğun genel psikososyal durumuna dair kapsamlı bir bakış açısı sunar.

Geçerlik

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışmasına ait spesifik geçerlik sonuçları, Küçük-Doğaroğlu’nun (2012) yüksek lisans tezinde detaylı olarak sunulmuştur. Geçerlik çalışmaları genellikle yapı geçerliği (faktör analizi sonuçlarının beklenen DEHB ve komorbidite yapılarıyla uyumu) ve ölçüt geçerliği (ölçeğin klinik tanı veya diğer standart DEHB ölçekleriyle korelasyonu) üzerine odaklanmıştır.

Kaynak verilerde geçerlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiş olsa da, bir uyarlama çalışmasının temel gereği olarak geçerlik analizlerinin (örneğin, Kapsam Geçerliği ve Yapı Geçerliği) ilgili tezde yer aldığı varsayılmaktadır. Bu analizler, ölçeğin Türk kültüründeki çocukların DEHB belirtilerini doğru ve amaçlanan şekilde ölçtüğünü doğrulamayı amaçlamıştır.

Güvenirlik

Türkçe adaptasyon çalışmasında elde edilen güvenirlik verileri, Küçük-Doğaroğlu’nun (2012) tezinde mevcuttur. Güvenirlik analizleri, ölçeğin iç tutarlılığını (Cronbach Alfa katsayısı) ve muhtemelen test-tekrar test güvenirliğini incelemiştir. Yüksek iç tutarlılık katsayıları, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Vanderbilt ölçeğinin orijinal versiyonları, genellikle yüksek iç tutarlılık değerlerine sahiptir. Türkçe versiyonunun güvenirlik analizleri de, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı madde setleriyle uygulandığında tutarlı sonuçlar üretme yeteneğini kanıtlamayı hedeflemiştir.

Faktör Analizi

Vanderbilt Ölçeği’nin faktör yapısı, genellikle DSM-IV/DSM-5’in DEHB alt tiplerini yansıtacak şekilde tasarlanmıştır: Dikkatsizlik ve Hiperaktivite/Dürtüsellik. Türkçe uyarlama çalışmasında yapılan Faktör Analizi, ölçeğin maddelerinin Türk popülasyonunda da bu klinik olarak anlamlı faktör yapılarını destekleyip desteklemediğini araştırmıştır.

Uyarlama tezinde (Küçük-Doğaroğlu, 2012), Doğrulayıcı veya Açımlayıcı Faktör Analizi yöntemlerinden biri kullanılarak, ölçeğin teorik yapısının (DEHB çekirdek semptomları ve komorbid semptomlar) ampirik verilerle ne ölçüde örtüştüğü belirlenmiştir. Bu analizler, ölçeğin yapı geçerliğine dair önemli kanıtlar sunar.

Ölçek Bilgileri

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Ebeveyn tarafından doldurulan derecelendirme ölçeği (Likert tipi veya sıklık bazlı derecelendirme beklenmektedir, ancak kaynakta spesifik derecelendirme bilgisi ‘-‘ olarak verilmiştir).

Language Available: Türkçe (Uyarlama çalışması), İngilizce (Orijinal)

Population Group: Çocuklar ve Ergenler

Age Group: Genellikle okul çağı çocukları (6-12 yaş) ve ergenler.

Population Details: Türkiye’de yaşayan, genellikle klinik örneklem veya okul temelli örneklemden alınan çocuklar ve ergenler. Türkçe uyarlama çalışması Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü bünyesinde yapılmıştır.

Test Methodology: Tarama ve klinik değerlendirme amaçlı kullanılan, ebeveynin çocuğun son altı aydaki davranışlarını belirli bir sıklık veya şiddet skalası üzerinden değerlendirdiği bir öz-bildirim/gözlem ölçeği.

Anahtar Kelimeler

DEHB taraması, Geçerlik, Güvenirlik, Okul Performansı, Karşıt Gelme Bozukluğu, Klinik Örneklem, Yüksek Lisans Tezi.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: Belirtilmemiştir.

Correspondence Address: Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü (Uyarlama çalışması için).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin orijinal versiyonu genellikle klinik ve araştırma amaçlı kullanım için ücretsiz olarak sunulmaktadır. Türkçe adaptasyon çalışması 2012 yılında tamamlanmıştır. Kullanım izinleri için orijinal geliştiricilere (Vanderbilt Üniversitesi) ve Türkçe uyarlama sahibine başvurulması gerekebilir.

Ölçeğin orijinal PDF dosyasına buradan ulaşılabilir: vanderbilt-dikkat-eksikligi-ve-hiperaktivite-bozuklugu-aile-degerlendirme-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Küçük- Doğaroğlu, T. (2012). Vanderbilt Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Aile Değerlendirme Ölçeği Türkçe uyarlama çalışması.(Yüksek Lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.

Tez kaydının resmi bağlantısı: tez.yok.gov.tr

Vanderbilt Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Aile Değerlendirme Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçeğin maddeleri, kaynak içerikte sağlanmamıştır. Maddeler, ilgili yüksek lisans tezinde veya ölçeğin resmi dokümantasyonunda yer almaktadır. Tipik olarak maddeler, Dikkatsizlik (9 madde) ve Hiperaktivite/Dürtüsellik (9 madde) kategorilerinde yer alan DSM semptomlarını yansıtır.