Deprem Sonrası Travma Düzeyini Belirleme Ölçeği

Özet

Deprem Sonrası Travma Düzeyini Belirleme Ölçeği (DSTDBÖ), bireylerin yaşadığı deprem olaylarının ardından ortaya çıkan travmatik belirtilerin ve psikolojik tepkilerin yoğunluğunu ölçmek amacıyla psikolojik değerlendirme aracı olarak geliştirilmiş özgün bir ölçektir. Toplam 22 maddeden ve beş farklı alt boyuttan oluşan bu ölçek, özellikle doğal afetler sonrası bireylerin psikolojik iyilik halini ve travma sonrası stres düzeyini belirlemek için tasarlanmıştır. Ölçeğin geliştirme, geçerlik ve güvenirlik çalışması Tanhan ve Kayri (2013) tarafından yapılmış olup, güçlü psikometrik kanıtlar sunmaktadır.

DSTDBÖ, 5’li Likert derecelendirme formatını kullanarak yanıtlanmakta ve elde edilen yüksek puanlar, bireyin deprem sonrası yaşadığı travma düzeyinin yüksek olduğunu göstermektedir. Ölçeğin alt boyutları, bilişsel, duyuşsal ve davranışsal alanlardaki spesifik tepkileri kapsamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Deprem, travma, psikolojik ölçek, geçerlik, güvenirlik, doğal afet, stres, DSTDBÖ, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB).

Yazarlar

Fuat Tanhan, Mustafa Kayri.

[quads id=5]

Amaç

Ölçeğin temel amacı, deprem gibi büyük çaplı ve yıkıcı doğal afetleri deneyimlemiş bireylerde ortaya çıkan travma düzeyini objektif ve çok boyutlu bir şekilde saptamaktır. Bu saptama, travmanın sadece genel bir skorunu vermekle kalmaz, aynı zamanda bu travmanın farklı psikolojik ve davranışsal alanlardaki (davranış problemleri, bilişsel yapı, uyku problemleri vb.) etkilerini de ayrı ayrı ölçerek detaylı bir profil sunar.

DSTDBÖ, klinik uygulamalarda ve araştırmalarda kullanılarak, yüksek travma riski taşıyan bireylerin erken teşhis edilmesine ve bu bireylere yönelik etkili psikososyal müdahale ve destek programlarının planlanmasına bilimsel zemin sağlamayı hedefler.

Yapı

DSTDBÖ, bireylerin deprem sonrası deneyimlediği travma düzeyini beş temel faktör altında toplayan çok boyutlu bir yapı olarak ele alır. Bu yapı, bilişsel, duyuşsal ve davranışsal tepkileri kapsayan 22 maddeden oluşur. Ölçek, travmatik deneyimin yol açtığı yaygın psikolojik tepkileri sistematik bir şekilde ölçmeyi amaçlamaktadır.

Ölçeğin belirlediği beş alt boyut, travmatik tepkilerin farklı yönlerini temsil eder:

• Davranış Problemleri
• Heyecansal Sınırlılık
• Duyuşsal Tepkiler
• Bilişsel Yapıdaki Değişimler
• Uyku Problemleri

Geçerlik

Ölçeğin yapısal geçerliğini incelemek amacıyla yapılan Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) öncesinde, verilerin analize uygunluğu test edilmiştir. Örneklem uygunluğunun bir göstergesi olan Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) değeri 0.917 gibi çok yüksek ve uygun bir seviyede bulunmuştur. KMO değerinin 0.60’dan yüksek olması, verilerin faktör analizi için mükemmel derecede uygun olduğunu kanıtlamaktadır.

Benzer biçimde, verilerin çok değişkenli normal dağılımdan farklı olup olmadığını ve faktör analizi için uygunluğunu test eden Bartlett Küresellik (Sphericity) testi de istatistiksel olarak manidar (anlamlı) bulunmuştur (c²=7816,483; sd=190; p<0,01). Bu sonuçlar, ölçeğin 22 maddesinin anlamlı faktörlere ayrışmaya uygun olduğunu ve güçlü bir yapısal geçerliğe sahip olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Deprem Sonrası Travma Düzeyini Belirleme Ölçeği’nin iç tutarlılığını değerlendirmek amacıyla Cronbach Alfa katsayısı hesaplanmıştır. Ölçeğin tüm maddeleri için hesaplanan genel iç güvenirlik katsayısı 0.87 olarak bulunmuştur. Bu yüksek değer, ölçeğin bütününde mükemmel bir iç tutarlılığa sahip olduğunu ve maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı yapıyı ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Alt boyutlar bazında iç tutarlık katsayıları (Cronbach Alfa) ise şu şekildedir:

• Birinci alt boyut (Davranış Problemleri): 0.64
• İkinci alt boyut (Heyecansal Sınırlılık): 0.75
• Üçüncü alt boyut (Duyuşsal Tepkiler): 0.61
• Dördüncü alt boyut (Bilişsel Yapı): 0.68
• Beşinci alt boyut (Uyku Problemleri): 0.70

Alt boyut katsayıları, özellikle sosyal bilimler ölçekleri için kabul edilebilir minimum eşiğin üzerinde olup, ölçeğin alt bileşenlerinin de yeterli düzeyde güvenilir olduğunu göstermektedir.

Faktör Analizi

DSTDBÖ, gerçekleştirilen faktör analizi sonucunda 5 alt boyutlu bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Bu yapı, deprem sonrası travmatik tepkilerin farklı yönlerini ölçen 22 maddeden oluşmaktadır. Faktör analizi, ölçeğin kuramsal yapısının ampirik verilerle uyumlu olduğunu göstermiştir.

Ölçek, beş temel psikolojik tepki alanını kapsamaktadır:

1. Davranışsal ve Fizyolojik Tepkiler (İştah ve aktivite değişiklikleri)
2. Duygusal ve Heyecansal Kayıplar (Güven duygusu kaybı)
3. Duyuşsal Hassasiyet (Onur kırılması gibi duygusal tepkiler)
4. Bilişsel Yeniden Yaşantılama (Sürekli deprem beklentisi)
5. Somatik ve Uyku Bozuklukları (Uyku düzenindeki bozukluklar)

Ölçek Bilgileri

Test Türü: Geliştirme (Özgün Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: 22 maddelik, beş alt boyutlu, öz bildirim ölçeği.

Mevcut Diller: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Deprem gibi doğal afetleri deneyimlemiş ve travma belirtileri gösteren genel popülasyon.

Yaş Grubu: Çalışmada spesifik yaş aralığı belirtilmemekle birlikte, genellikle ergen ve yetişkin popülasyonlarda kullanıma uygundur.

Popülasyon Detayları: Ölçeğin psikometrik özellikleri, deprem sonrası etkilenen bireylerden oluşan bir örneklem üzerinde analiz edilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, 5’li Likert Derecelendirme formatını kullanır. Derecelendirme şu şekildedir: (1= hiçbir zaman – 5= her zaman). Yüksek puanlar, bireyin deprem sonrası travma düzeyinin yüksek olduğunu işaret eder.

Anahtar Kelimeler

DSTDBÖ, psikometri, Cronbach Alfa, KMO, Likert ölçeği, faktör yapısı, doğal afetler, deprem psikolojisi.

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Fuat Tanhan

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Veri sağlanmamıştır.

İletişim E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Veri sağlanmamıştır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2013 (Ölçeğin geçerlik ve güvenirlik çalışmasının yayımlandığı yıl).

İzinler ve Ücret: Ölçek, akademik ve klinik araştırma amaçlı kullanım için sorumlu yazar Fuat Tanhan ile iletişime geçilmesi gerekmektedir. Ticari kullanım için izinler ayrıca teyit edilmelidir.

Kaynaklar

Tanhan, F. ve Kayri, M. (2013). Deprem Sonrası Travma Düzeyini Belirleme Ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 13/(2), 1013-1025. Makalenin tam metnine aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: kuyeb.com.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi şuradan indirilebilir: eprem-sonrasi-travma-duzeyini-belirleme-olcegi-toad.pdf.

[quads id=5]

Deprem Sonrası Travma Düzeyini Belirleme Ölçeği Maddeleri

Ölçek toplam 5 alt boyut ve 22 maddeden oluşmaktadır. Aşağıda her alt boyutu temsil eden örnek bir madde verilmiştir:

• Davranış problemleri (4 m): İştah kaybı yaşıyorum.
• Heyecansal sınırlık (5 m): Geleceğe ilişkin güven duygumu yitirdim.
• Duyuşsal (4 m): Yardıma muhtaç olmam onurumu kırıyor.
• Bilişsel Yapı (4 m): Her an deprem olacakmış düşüncesiyle tedirginim.
• Uyku problemleri (3 m): Daha az uyuyorum.