Toplumda Madde Bağımlılığı Algısı Ölçeği

Özet

Toplumda Madde Bağımlılığı Algısı Ölçeği (TMAÖ), madde bağımlılığı olgusuna yönelik toplumsal algıları, risk faktörlerini ve mücadele yöntemlerinin etkinliğini ölçmek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Hakkı Polat ve Burhan Kök tarafından 2019 yılında geliştirilen bu ölçek, madde bağımlılığının etiyolojisine, tedavi süreçlerine ve toplumsal duyarlılığa ilişkin geniş bir yelpazede görüşleri değerlendirmektedir. Ölçek, 34 maddeden oluşmakta olup, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sonucunda dört ana faktörlü bir yapı sergilemektedir. Bu çalışma, Türkiye bağlamında toplumsal algıyı sistematik olarak analiz etmeyi hedeflemektedir.

Ölçek, beşli Likert tipi derecelendirme kullanmakta olup, hem bireysel hem de kurumsal düzeydeki algı farklılıklarını ortaya koyma potansiyeline sahiptir. Güvenirlik ve geçerlik çalışmaları, ölçeğin psikometrik açıdan yeterli düzeyde olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Madde bağımlılığı, toplumsal algı, psikometrik araç, ölçek geliştirme, Türkiye, risk algısı, sosyal duyarlılık.

Yazarlar

Hakkı Polat, Burhan Kök.

[quads id=5]

Amaç

Toplumda Madde Bağımlılığı Algısı Ölçeği’nin temel amacı, toplumun madde bağımlılığı konusundaki mevcut algılarını, bu bağımlılığa yol açan nedenlere dair görüşlerini ve bağımlılıkla mücadele eden kurumlara ve tedavi süreçlerine yönelik inançlarını belirlemek için geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı oluşturmaktır. Bu ölçek, özellikle toplumsal farkındalık kampanyalarının ve önleme stratejilerinin tasarlanmasında hedef kitle algılarının anlaşılmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Ölçek, bağımlılığın yalnızca bireysel bir sorun olmaktan ziyade, aile, çevre ve kurumlar gibi çok boyutlu etkenlerle ilişkili olduğunu kabul eden bir çerçevede geliştirilmiştir. Bu sayede, toplumsal düzeyde bağımlılıkla mücadele politikalarının geliştirilmesine veri sağlaması hedeflenmektedir.

Yapı

TMAÖ, toplumun madde bağımlılığı algısını dört ana boyut altında inceleyen çok faktörlü bir yapıyı temsil eder. Bu yapı, hem bağımlılığın başlangıcına dair etiyolojik inançları hem de bağımlılıkla mücadeledeki toplumsal ve kurumsal rolleri kapsamaktadır. Ölçek, algının karmaşık ve dinamik doğasını yakalamak üzere tasarlanmıştır.

Ölçeğin ölçtüğü temel yapı, bireylerin bağımlılığı nasıl anlamlandırdığı, kimlerin sorumlu olduğu ve çözüm yollarının ne kadar etkili olduğuna dair inanç sistemleridir. Bu dört faktörlü yapı, madde bağımlılığına ilişkin algının yalnızca bir neden-sonuç zinciri değil, aynı zamanda sosyal sorumluluk ve kurumsal güven gibi unsurları da içerdiğini göstermektedir.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliğini test etmek amacıyla Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) uygulanmıştır. AFA sonuçları, ölçeğin teorik beklentilerle uyumlu olarak dört faktörlü bir yapı sergilediğini ortaya koymuştur. Bu dört faktörlü model, toplam varyansın %46,46’sını açıklamaktadır. Bu oran, sosyal bilimler alanında geliştirilen çok boyutlu bir ölçek için kabul edilebilir ve yeterli bir düzeyde yapı geçerliğine işaret etmektedir.

Geçerlik çalışmaları, maddelerin ilgili faktörler altında yüksek yük değerlerine sahip olduğunu ve faktörler arası korelasyonların yapısal ayrımı desteklediğini göstermiştir. Bu bulgular, ölçeğin amaçlanan yapıyı doğru ve tutarlı bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Güvenirlik

Toplumda Madde Bağımlılığı Algısı Ölçeği’nin iç tutarlılık güvenilirliği, faktör bazında incelenmiştir. Yapılan güvenilirlik analizleri sonucunda, ölçeğin alt faktörlerine ait Cronbach Alfa katsayılarının %66 ile %92,9 arasında değiştiği tespit edilmiştir. Bu geniş aralık, ölçeğin bazı alt boyutlarının yeterli, bazılarının ise çok iyi düzeyde bir iç tutarlılığa sahip olduğunu göstermektedir.

Özellikle yüksek katsayılara sahip olan faktörler, ilgili algı boyutunu oldukça homojen bir şekilde ölçtüğünü kanıtlar niteliktedir. Genel olarak, elde edilen güvenilirlik katsayıları, TMAÖ’nün psikometrik açıdan güvenilir bir araç olduğunu doğrulamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçek geliştirme çalışması kapsamında gerçekleştirilen Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA), 34 maddelik ölçeğin dört temel faktöre ayrıştığını göstermiştir. Bu faktörler, madde bağımlılığı algısının farklı boyutlarını temsil etmektedir ve toplam varyansın (%46,46) açıklanmasında önemli katkılar sağlamıştır. Elde edilen faktör yapısı aşağıda detaylandırılmıştır:

• Aile ve Birey Etkisi: Bu faktör, madde kullanımına başlama nedenleri arasında bireyin psikolojik sorunları, kişisel özellikleri ve aile içi dinamiklerin etkisini ölçer. Ölçek maddeleri, bağımlılığın kökeninde yatan bireysel ve çekirdek ailevi sebeplere odaklanır.
• Çevre ve Toplum Etkisi: Bu boyut, madde kullanımına başlamada arkadaş çevresinin, sosyal baskının ve genel toplumsal yapının oynadığı rolü değerlendirir. Sosyal öğrenme ve çevresel risk faktörlerine dair algıları kapsar.
• Toplumsal Duyarlılık: Bu faktör, toplumun ve ailelerin bağımlılıkla mücadeledeki istekliliği, tedavinin sürekliliğine olan inançları ve bağımlı bireylere yönelik toplumsal tutumları ölçer. Tedavinin başarısındaki sosyal motivasyonun önemini vurgular.
• Kurumsal Duyarlılık ve Mücadele: Bu son faktör, bağımlılıkla mücadele eden resmi kurumların (sağlık, kolluk kuvvetleri vb.) etkinliğini, uygulanan tedavi yöntemlerinin yeterliliğini ve kurumsal çabaların başarısına yönelik algıları değerlendirir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: 34 maddeden oluşan, 4 faktörlü bir ölçektir. Derecelendirme, 5’li Likert tipi formatındadır (1=hiç katılmıyorum, 5=tamamen katılıyorum).

Mevcut Dil: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Genel Toplum.

Yaş Grubu: Yetişkinler.

Popülasyon Detayları: Ölçek, madde bağımlılığına yönelik toplumsal algıları ölçmek amacıyla Türkiye genelinde yetişkin bireyler üzerinde uygulanmıştır.

Test Metodolojisi: Ölçek geliştirme çalışması, literatür taraması, madde havuzu oluşturma, uzman görüşü alma, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve güvenilirlik analizlerini içermiştir. Açıklanan varyans oranı %46,46’dır.

Anahtar Kelimeler

Hakkı Polat, Burhan Kök, Bağımlılık Dergisi, madde bağımlılığı algısı, toplumsal etki, kurumsal mücadele, 5’li Likert.

[quads id=5]

Yazarlar

Sorumlu Yazar: Hakkı Polat

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: [email protected]

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2019

İzinler ve Ücret: Ölçek, akademik çalışmalarda kullanım için genellikle yazarlarla iletişime geçilerek izin alınmasını gerektirmektedir. Ticari kullanım ücreti hakkında bilgi mevcut değildir. Ölçeğin sorumlu yazarıyla iletişime geçilmesi tavsiye edilir.

Ölçeğin orijinal makalesi ve detaylarına Dergipark üzerinden erişim sağlanabilmektedir: dergipark.org.tr.

Kaynaklar

Polat, H. ve Kök, B. (2019). Toplumda madde bağımlılığı algısı: Bir ölçek geliştirme çalışması. Bağımlılık Dergisi, 20(3), 119-132.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir:

toplumda-madde-bagimliligi-algisi-olcegi-toad.pdf

[quads id=5]

Toplumda Madde Bağımlılığı Algısı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek 34 madde dört faktörlü yapıdadır.

• Aile ve Birey Etkisi (1m): Kişinin psikolojik sorunları uyuşturucu maddeye başlaması üzerinde etkilidir.
• Çevre ve Toplum Etkisi (8m): Kişinin arkadaş çevresi uyuşturucu maddeye başlaması üzerinde etkilidir.
• Toplumsal Duyarlılık (19m): Aileler ve kullanıcılar çoğu zaman tedavinin sürekliliği konusunda gereken istek ve kararlılığı gösterememektedir.
• Kurumsal Duyarlılık ve Mücadele (34m): Uygulanan tedavi yöntemleri yeterli ve etkilidir.