Temel Psikolojik İhtiyaçların Tatmini ve Engellenmesi Ölçeği

Özet

Temel Psikolojik İhtiyaçların Tatmini ve Engellenmesi Ölçeği (TPİT-EÖ), bireylerin yaşamlarında deneyimledikleri üç evrensel temel psikolojik ihtiyacın hem karşılanma (tatmin) hem de karşılanmama (engellenme) düzeylerini ölçmek amacıyla uyarlanmış bir araçtır. Ölçek, özellikle Öz Belirleme Kuramı (ÖBK) çerçevesinde, özerklik, yeterlilik ve ilişkisellik ihtiyaçlarının psikolojik süreçler üzerindeki etkilerini araştırmayı hedeflemektedir. Bu adaptasyon çalışması, ilgili faktörlerin geçerlik ve güvenilirlik açısından Türk kültürü bağlamında tutarlı sonuçlar verdiğini göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

Öz belirleme kuramı, temel psikolojik ihtiyaçlar, özerklik, yeterlilik, ilişkisellik, ihtiyaç engellenmesi, yaşam doyumu, uyarlama.

Yazarlar

Kerim Selvi, Özcan Bozo

Amaç

Ölçeğin temel amacı, bireylerin günlük yaşam bağlamlarında (spesifik olarak vücut geliştirme faaliyetleri üzerine yapılan çalışmada kullanılmıştır) temel psikolojik ihtiyaçlarının (özerklik, yeterlilik ve ilişkisellik) karşılanma ve engellenme durumlarını detaylı bir şekilde değerlendirmektir. Bu ölçek, ihtiyaçların sadece tatmin edilmesini değil, aynı zamanda aktif olarak engellenmesini de ölçerek, psikolojik uyum ve motivasyon üzerindeki farklılaştırılmış etkilerini incelemeye imkan tanır.

Bu ayrım, araştırmacıların, motivasyonel süreçleri ve psikopatolojiyi açıklayan teorik modellerde, salt ihtiyaç eksikliğinden ziyade, aktif bir engellenme durumunun yarattığı olumsuz sonuçları daha doğru bir şekilde analiz etmelerine yardımcı olur. Ölçek, böylece Öz Belirleme Kuramı‘nın klinik ve uygulamalı alanlardaki kullanımını desteklemektedir.

Yapı (Construct)

Temel Psikolojik İhtiyaçların Tatmini ve Engellenmesi Ölçeği, Öz Belirleme Kuramı (ÖBK) bağlamında ele alınan üç kritik psikolojik ihtiyaca odaklanır. Bu ihtiyaçlar evrensel kabul edilir ve optimal işleyiş için zaruridir:

• Özerklik: Bireyin davranışlarının kişisel olarak seçilmiş ve onaylanmış olduğu hissi.
• Yeterlilik: Çevrede etkili olma ve istenen sonuçları başarılı bir şekilde elde edebilme yeteneği.
• İlişkisellik: Başkalarıyla güvenli, sevgi dolu ve anlamlı bağlar kurma isteği.

Ölçek, her bir ihtiyacın hem Tatmin (Satisfaction) hem de Engellenme (Frustration) boyutunu ölçerek toplam altı faktörlü bir yapı sergilemektedir. İhtiyaç engellenmesi, sadece tatmin eksikliği değil, aynı zamanda çevreden gelen aktif tehdit veya kısıtlamalar nedeniyle ihtiyaçların karşılanamaması durumunu ifade eder.

Geçerlik

Ölçeğin Türk kültürüne uyarlama çalışmasında, psikometrik geçerlik kanıtları sunulmuştur. Özellikle birleşen geçerlik (convergent validity) analizi kullanılmıştır. Bu analizler sonucunda elde edilen bulgular şunlardır:

• Mevcut alt faktörler (özerklik tatmini/engellenmesi, yeterlilik tatmini/engellenmesi, ilişkisellik tatmini/engellenmesi), teorik olarak ilişkili olması beklenen Temel Psikolojik İhtiyaçların Ölçeği’nin diğer alt faktörleri ile güçlü ve beklenen yönde ilişkiler göstermiştir.
• Ölçek faktörlerinin, genel yaşam doyumu ile olan ilişkileri incelenmiştir. İhtiyaç tatmini faktörlerinin yaşam doyumu ile pozitif ve anlamlı, ihtiyaç engellenmesi faktörlerinin ise yaşam doyumu ile negatif ve anlamlı ilişkiler sergilemesi, ölçeğin yapısal geçerliğini destekleyen önemli bir kanıt olarak sunulmuştur.

Güvenilirlik

Temel Psikolojik İhtiyaçların Tatmini ve Engellenmesi Ölçeği’nin iç tutarlılık güvenilirliği, Cronbach alfa katsayısı (α) kullanılarak değerlendirilmiştir. Altı faktörün her biri için hesaplanan katsayılar, ölçeğin güvenilir ve tutarlı bir yapı sergilediğini göstermektedir:

• Özerklik Tatmini: α = .82
• Özerklik Engellenmesi: α = .74
• İlişkisellik Tatmini: α = .88
• İlişkisellik Engellenmesi: α = .84
• Yeterlilik Tatmini: α = .75
• Yeterlilik Engellenmesi: α = .79

Elde edilen tüm Cronbach alfa değerleri, sosyal bilimler araştırmalarında kabul edilebilir güvenilirlik eşiği olan .70’in üzerindedir. Bu yüksek tutarlılık değerleri, ölçek maddelerinin ilgili alt yapıyı güvenilir bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçek, Öz Belirleme Kuramı‘nın temel prensiplerine uygun olarak, üç temel ihtiyacın (özerklik, yeterlilik, ilişkisellik) her biri için hem tatmin hem de engellenme boyutunu temsil eden altı ayrı faktörden oluşmaktadır. Uyarlama çalışmasında, bu altı faktörlü yapının Türk örnekleminde de doğrulandığı varsayılmaktadır. Bu faktör ayrımı, ihtiyaç tatmini ve engellenmesinin psikolojik sonuçlar üzerindeki farklı ve bağımsız etkilerini incelemeye olanak tanır.

Ölçek Bilgileri

Test Çeşidi: Uyarlama

Format: 5’li Likert tip derecelendirme (1 = Tamamen yanlış, 5 = Tamamen doğru)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Yetişkinler (Özel çalışma, vücut geliştirme sporu yapan yetişkinler üzerinde yürütülmüştür.)

Yaş Grubu: Genç Yetişkin ve Yetişkin

Popülasyon Detayları: Ölçeğin psikometrik özellikleri, vücut geliştirme faaliyetlerine katılan bireylerden oluşan bir örneklemde incelenmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim (Self-Report)

Anahtar Kelimeler

Yaşam doyumu, psikolojik iyi oluş, özerklik tatmini, ilişkisellik engellenmesi, yeterlilik tatmini, adaptasyon, Cronbach alfa.

Yazarlar ve İletişim

Sorumlu Yazar: Kerim Selvi

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Bilgi mevcut değildir.

İletişim E-posta Adresi: [email protected]

Yazışma Adresi: Bilgi mevcut değildir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2019 yılında yayımlanmıştır. Ölçeğin kullanımı için gerekli izinler, sorumlu yazar Kerim Selvi ile doğrudan e-posta yoluyla iletişime geçilerek alınmalıdır.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: temel-psikolojik-ihtiyaclarin-tatmini-ve-engellenmesi-olcegi-toad.pdf

Referanslar

• Selvi, K. & Bozo, Ö. (2019). The dark side of bodybuilding: The role of bodybuilding activities in compensation of frustrated basic psychological needs. Motivation and Emotion, 1-19. doi: 10.1007/s11031-019-09805-6

Temel Psikolojik İhtiyaçların Tatmini ve Engellenmesi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri, ölçeğin farklı alt boyutlarından seçilmiş örnek maddelerdir ve orijinal dillerinde korunmuştur.

• 1. Üstlendiğim işlerde seçim yapabildiğimi ve özgür olduğumu hissediyorum.
• 8. Yapmayı tercih etmeyeceğim birçok şeye mecbur bırakıldığımı hissediyorum.
• 3. Önemsediğim insanların da beni önemsediğini hissediyorum.
• 16. Birlikte zaman geçirdiğim insanların benden hoşlanmadıklarına dair bir izlenimim var.
• 5. İşleri iyi yapabileceğim konusunda kendimden emin olduğumu hissediyorum.
• 12. Ortaya koyduğum birçok performansa dair hayal kırıklığı hissediyorum.