Temel Psikolojik İhtiyaçlar Ölçeği

Özet

Temel Psikolojik İhtiyaçlar Ölçeği, bireylerin psikolojik iyi oluşları için kritik kabul edilen temel psikolojik ihtiyaçlar (özerklik, yeterlilik ve aidiyet) düzeylerini ölçmek amacıyla uyarlanmış bir araçtır. Bu ölçek, özellikle ortaöğretim (10. sınıf) öğrencilerinin bu ihtiyaçlarının karşılanma düzeylerini, onların motivasyon ve matematik kaygısı gibi akademik değişkenlerle ilişkilerini incelemek üzere kullanılmıştır. Ölçek, üç alt boyutta toplam 21 maddeden oluşmaktadır ve 5’li Likert tipi derecelendirme ile yanıtlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Temel Psikolojik İhtiyaçlar, Özerklik, Yeterlilik, Aidiyet, Ölçek Uyarlama, Motivasyon, Matematik Kaygısı, Lise Öğrencileri.

Yazarlar

Malik DURMAZ

Amaç

Ölçeğin temel amacı, ortaöğretim 10. sınıf öğrencilerinin akademik bağlamda yaşadıkları temel psikolojik ihtiyaçlar olan özerklik, yeterlilik ve aidiyet duygularının karşılanma düzeylerini saptamaktır. Bu ölçüm, öğrencilerin motivasyon düzeyleri ve matematik kaygısı gibi önemli akademik ve duygusal değişkenlerle olan ilişkilerin incelenmesi için bir temel sağlamaktadır.

Ölçek, spesifik olarak matematik öğrenme ortamına odaklanarak, öğrencilerin matematik derslerinde kendilerini ne kadar bağımsız, yetkin ve sosyal olarak bağlı hissettiklerini değerlendirmeye yardımcı olur. Bu sayede, öğrencilerin akademik başarısını etkileyen içsel dinamikler hakkında bilgi edinilir.

Yapı

Ölçek, Öz Belirleme Kuramı (Self-Determination Theory – SDT) çerçevesinde tanımlanan ve psikolojik iyi oluşun evrensel gereksinimleri olarak kabul edilen üç temel psikolojik ihtiyacı ölçmektedir:

• Özerklik (Autonomy): Bireyin davranışlarının kaynağını kendisinin belirlediği, seçim yapma ve kontrol sahibi olma ihtiyacı. Matematik bağlamında, öğrenme süreçlerine dair karar verme özgürlüğünü ifade eder.
• Yeterlilik (Competence): Çevresiyle etkili bir şekilde başa çıkma ve becerilerini geliştirme ihtiyacı. Matematik bağlamında, bireyin matematiksel görevlerde başarılı olma ve yetenekli hissetme algısıdır.
• Aidiyet (Relatedness): Başkalarıyla güvenli ve sevgi dolu ilişkiler kurma ve bir gruba ait olma ihtiyacı. Matematik bağlamında, ders sırasında etkileşimde bulunulan kişilerle kurulan sosyal bağları ifade eder.

Geçerlik

Ölçeğin uyarlama çalışmasında geçerlik analizlerine dair ayrıntılı istatistiksel sonuçlar doğrudan belirtilmemiştir. Geçerlik bölümünde bir değer sunulmamış olsa da, uyarlama sürecinin, ölçeğin orijinal yapısını koruduğu varsayılmaktadır. Bu tür uyarlama çalışmalarında genellikle yapı geçerliği (faktör analizi) ve kapsam geçerliği (uzman görüşleri) yöntemlerinin kullanılması beklenir.

Ölçeğin üç alt boyutu (özerklik, yeterlilik ve aidiyet), ölçülmek istenen teorik yapıyı temsil ettiği kabul edilen Temel Psikolojik İhtiyaçlar Kuramı ile güçlü bir teorik uyum sergilemektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirlik analizleri, ana uygulamadan elde edilen veriler üzerinden Cronbach’s Alpha katsayısı ile hesaplanmıştır. Hesaplanan katsayılar, alt boyutlar bazında aşağıdaki gibi raporlanmıştır:

• Aidiyet İhtiyacı Boyutu: α = 0,720
• Özerklik İhtiyacı Boyutu: α = 0,715
• Yeterlilik İhtiyacı Boyutu: α = 0,648

Yapılan değerlendirmede (Büyüköztürk, 2009 referans alınarak), yeterlilik boyutu katsayısı (0,648) nispeten düşük olsa da, genel olarak ölçeğin iç tutarlılık katsayılarının güvenirlik için yeterli düzeyde olduğu sonucuna varılmıştır. Bu değerler, ölçeğin tutarlı ve güvenilir sonuçlar üretme kapasitesini göstermektedir.

Faktör Analizi

Ölçek, orijinal teorik yapısına uygun olarak üç (3) alt boyuttan oluşmaktadır: Özerklik, Yeterlilik ve Aidiyet. Ölçeğin toplam madde sayısı 21 olarak belirlenmiştir. Madde dağılımı alt boyutlara göre farklılık göstermektedir:

• Aidiyet Boyutu: 8 madde
• Özerklik Boyutu: 7 madde
• Yeterlilik Boyutu: 6 madde

Bu faktör yapısı, ölçeğin temel psikolojik ihtiyaçlar kavramının çok boyutlu doğasını başarılı bir şekilde temsil ettiğini göstermektedir.

Araç

Test Type: Uyarlama (Adaptation)

Format: Kendini Değerlendirme Ölçeği (Self-Report Scale)

Language Available: Türkçe

Population Group: Öğrenciler (Ortaöğretim)

Age Group: Genç Yetişkinlik (10. Sınıf öğrencileri, yaklaşık 15-16 yaş)

Population Details: Ortaöğretim 10. sınıf öğrencileri üzerinde uygulanmıştır.

Test Methodology: 5’li Likert Tipi Derecelendirme. Katılımcılar, maddelere ne ölçüde katıldıklarını 1’den 5’e kadar (genellikle “Hiç katılmıyorum”dan “Tamamen katılıyorum”a) derecelendirirler.

Anahtar Kelimeler

Psikolojik Ölçek, İç Tutarlılık, Cronbach’s Alpha, Lisansüstü Tez, Likert Ölçeği, Öz Belirleme Kuramı.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Bolu (Uyarlama çalışmasının yapıldığı kurum)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin uyarlama çalışması 2012 yılında Malik Durmaz tarafından yüksek lisans tezi kapsamında gerçekleştirilmiştir. Ölçeğin ticari olmayan akademik kullanımları için sorumlu yazar Malik Durmaz ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçeğin orijinal PDF versiyonu aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: temel-psikolojik-ihtiyaclar-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

1. Durmaz, M. (2012). Ortaöğretim öğrencilerinin (10. sınıf) temel psikolojik ihtiyaçlarının karşılanmışlık düzeyleri, motivasyon ve matematik kaygısı arasındaki ilişkilerin belirlenmesi (Yüksek lisans tezi). Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Bolu. Tez erişim linki: tez.yok.gov.tr
2. Büyüköztürk, Ş. (2009). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorum. Pegem Akademi. (Güvenirlik yorumlaması için dolaylı referans).

Temel Psikolojik İhtiyaçlar Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuş olup hiçbir şekilde değiştirilmemiştir.

3 alt boyut 21 madde

• Özerklik (7m): Matematiği nasıl çalışacağım ve öğreneceğimle ilgili karar vermede kendimi özgür hissederim.
• Yeterlilik (6m): Tanıdığım insanlar matematikte bana iyi olduğumu söylerler.
• Aidiyet (8m): Matematik çalışırken veya matematik derslerinde, etkileşimde olduğum insanları gerçekten seviyorum.