Sürdürülebilir Tüketim Davranışı Ölçeği

Özet

Sürdürülebilir Tüketim Davranışı Ölçeği, Doğan, Bulut ve Çımrın (2015) tarafından geliştirilmiş, bireylerin çevresel sorumluluk ve kaynak yönetimi odaklı tüketim eğilimlerini ölçmeyi amaçlayan bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, özellikle tüketicilerin çevre dostu ürünleri tercih etme, gereksiz satın alımdan kaçınma, enerji tasarrufu yapma ve yeniden kullanılabilirlik pratiklerini benimseme düzeylerini belirlemek üzere tasarlanmıştır. Ölçek geliştirme çalışması, sürdürülebilirliğin dört temel boyutunu kapsayan kapsamlı ve çok faktörlü bir yapı sunmaktadır.

Ölçek, toplamda 17 maddeden oluşmakta olup, 5’li Likert tipi derecelendirme ile yanıtlanmaktadır. Temel amacı, Türkiye’deki bireylerin sürdürülebilir tüketim alışkanlıklarını akademik düzeyde ölçerek, bu alandaki davranışsal ve ekonomik araştırmalara katkı sağlamaktır.

Anahtar Kelimeler

Sürdürülebilir Tüketim, Tüketici Davranışı, Çevre Duyarlılığı, Ölçek Geliştirme, Sürdürülebilirlik.

Yazarlar

Oktay Doğan, Z. Ayça Bulut, F. Kubilay Çımrın.

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, bireylerin günlük yaşamlarında sergiledikleri sürdürülebilir tüketim davranışlarını bilimsel yöntemlerle geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçmektir. Geliştirme süreci, tüketicilerin çevresel etkiyi azaltıcı eylemlerini, enerji ve kaynak tasarrufu yaklaşımlarını ve yeniden kullanım eğilimlerini sistematik olarak değerlendirebilecek çok boyutlu bir araç oluşturmaya odaklanmıştır.

Ölçek, akademik araştırmacılara ve politika yapıcılara, tüketici davranışlarının sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda nasıl şekillendiğini anlamaları için nicel veriler sunmayı hedeflemektedir. Elde edilen veriler, çevre bilincini artırmaya yönelik eğitim programlarının ve pazarlama stratejilerinin geliştirilmesine katkıda bulunabilir.

Yapı

Ölçek, sürdürülebilir tüketim davranışını, çevresel, ekonomik ve sosyal boyutları kapsayan karmaşık bir psikometrik yapı olarak ele almaktadır. Yapısal olarak dört ana boyutta incelenir:

• Boyut 1: Çevre Duyarlılığı: Bireyin çevreye en az zarar veren ürünleri tercih etme, doğal materyalleri kullanma ve çevresel sorumluluğu destekleyen firmaları seçme eğilimi.
• Boyut 2: İhtiyaç Dışı Satın Alma: Bireyin gereksiz veya mevcut ürünün benzeri olmasına rağmen yeni ürünleri satın alma eğilimi (Bu boyut, sürdürülebilir davranışın yokluğunu ölçtüğü için ters kodlanması gereken maddeler içerir).
• Boyut 3: Tasarruf: Enerji verimliliği yüksek ürünleri tercih etme, elektrik tüketimine dikkat etme ve genel olarak kaynak tüketimini azaltma davranışları.
• Boyut 4: Yeniden Kullanılabilirlik: Ürün ambalajlarını veya kullanılmış eşyaları atmak yerine tekrar değerlendirme, geri dönüştürme ve ödünç alma pratikleri.

Bu dört boyut, sürdürülebilir tüketimin hem bilinçli çevreci eylemleri hem de aşırı tüketimden uzak durma gibi olumsuz davranışların kontrolünü kapsamaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin geliştirme çalışmasında (Doğan, Bulut & Çımrın, 2015), ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı ne derece doğru ölçtüğünü belirlemek amacıyla geçerlik çalışmaları yürütülmüştür. Özellikle yapı geçerliğini sağlamak için açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri kullanılmıştır. Dört faktörlü yapının teorik çerçeveye uygun olduğu ve maddelerin ilgili boyutlarla yüksek korelasyon gösterdiği belirlenmiştir.

Faktör analizleri sonucunda, maddelerin beklenen dört alt boyutta toplandığı ve model uyum indekslerinin kabul edilebilir sınırlar içinde olduğu rapor edilmiştir. Bu sonuçlar, ölçeğin sürdürülebilir tüketim davranışının boyutlarını başarıyla ayırt edebildiğini ve yeterli düzeyde yapı geçerliğine sahip olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılığını ve kararlılığını değerlendirmek amacıyla güvenirlik analizleri gerçekleştirilmiştir. Geliştirme makalesinde, ölçeğin genel olarak yüksek düzeyde güvenilirliğe sahip olduğu rapor edilmiştir. İç tutarlılık güvenirlik katsayıları (genellikle Cronbach Alfa) hem genel ölçek hem de her bir alt boyut için hesaplanmış ve sonuçlar ölçeğin tutarlı sonuçlar ürettiğini teyit etmiştir.

Yüksek güvenirlik değerleri, ölçek maddelerinin aynı yapıyı ölçme konusunda homojen olduğunu ve ölçüm hatasının düşük olduğunu işaret etmektedir. Bu durum, ölçeğin araştırma ortamlarında güvenle kullanılabileceğini göstermektedir.

Faktör Analizi

Sürdürülebilir Tüketim Davranışı Ölçeği, çok boyutlu bir yapıyı ortaya çıkarmak amacıyla faktör analizine tabi tutulmuştur. Analizler, ölçeğin toplam 17 maddesinin, varyansın önemli bir kısmını açıklayan ve teorik beklentilere uygun olan dört temel faktör altında toplandığını göstermiştir.

Bu dört faktör (Çevre Duyarlılığı, İhtiyaç Dışı Satın Alma, Tasarruf ve Yeniden Kullanılabilirlik), sürdürülebilir tüketim kavramının farklı yönlerini temsil etmektedir. Faktör yüklerinin yüksek olması, her bir maddenin kendi boyutunu güçlü bir şekilde temsil ettiğini ve ölçeğin yapısal netliğinin yüksek olduğunu kanıtlamaktadır.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Psikometrik Ölçek Geliştirme Çalışması)

Format: 4 Boyutlu, 17 Maddelik Öz Bildirim Ölçeği

Dil Mevcut: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Tüketici Popülasyonu

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki bireylerin sürdürülebilir tüketim eğilimlerini ölçmek üzere geliştirilmiştir.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme kullanılmıştır. Katılımcılar, maddelere ne ölçüde katıldıklarını 1 (Kesinlikle Katılmıyorum) ile 5 (Kesinlikle Katılıyorum) arasında puanlayarak belirtirler.

Anahtar Kelimeler

Çevre Dostu Ürünler, Enerji Tasarrufu, Geri Dönüşüm, Tüketim Psikolojisi, Likert Ölçeği.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Bilgi mevcut değil.

İletişim E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Dokuz Eylül Üniversitesi (Tahmini Bağlantı)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, 2015 yılında Doğan, Bulut ve Çımrın tarafından geliştirilmiştir. Akademik çalışmalarda kullanımı için yazarlarla iletişime geçilmesi tavsiye edilir. Sorumlu yazar iletişim bilgisi: [email protected].

Ölçeğin orijinal makalesi ve detaylı bilgileri e-dergi.atauni.edu.tr adresinden erişilebilir. Ölçeğin orijinal PDF belgesi ise şuradan indirilebilir: surdurulebilir-tuketim-davranisi-olcegi-toad.pdf

Kaynakça

• Doğan, O., Bulut, Z. A. ve Çımrın, F. K. (2015). Bireylerin sürdürülebilir tüketim davranışlarının ölçülmesine yönelik bir ölçek geliştirme çalışması. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 29(4), 659-678.

Sürdürülebilir Tüketim Davranışı Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Sürdürülebilir Tüketim Davranışı Ölçeği

Boyut 1: Çevre Duyarlılığı

• Ç1: Deterjan, şampuan gibi temizlik ürünlerinden çevreye daha az zarar verenleri satın alırım.
• Ç2: Doğal materyaller kullanılarak üretilmiş giysileri satın alırım.
• Ç3: Çevresel sorumluluğu destekleyen firmaların ürünlerini alırım
• Ç4: Doğada çözülebilir ambalajlı ürünleri satın alırım.
• Ç5: Aile bireylerimi ve arkadaşlarımı çevreye zarar verecek ürünleri almamaları için ikna ederim.

Boyut 2: İhtiyaç Dışı Satın Alma

• İ1: Cep telefonu vb. teknolojik aletleri ihtiyaç duymadığım halde yenileri ile değiştiririm.
• İ2: İhtiyacım olmasa da yeni giysiler alırım.
• İ3: Alışveriş yaparken listemde/aklımda olmayan ürünleri de satın alırım.
• İ4: Yeni çıkan bir ürünü, benzer bir ürünüm olsa da satın alırım.
• İ5: Yiyecek içecek ürünlerinden ihtiyacım olmayanları da satın olduğum olur.

Boyut 3: Tasarruf

• T1: Enerji tasarrufu sağlayan beyaz eşyaları satın alırım.
• T2: Diğerlerine göre daha az elektrik harcayan elektronik cihazları satın alırım.
• T3: Elektronik ürünler satın alırken elektrik tüketim miktarlarına dikkat ederim
• T4: Evde tasarruflu ampuller kullanırım.

Boyut 4: Yeniden Kullanılabilirlik

• Y1: Karton, teneke ve cam gibi ürünlerin ambalajlarını atmak yerine tekrar değerlendiririm.
• Y2: İhtiyacım olduğunda az kullanılmış ürünleri kiralar ya da ödünç alırım (DVD, kitap, vb)
• Y3: Kullanılmış kâğıtları not tutma vb. işlerde yeniden değerlendiririm.