Stresle Başaçıkma Tutumları Envanteri

Özet

Stresle Başaçıkma Tutumları Envanteri (SBTE), bireylerin yaşamlarında karşılaştıkları stresli durumlar karşısında sergiledikleri tipik başa çıkma stratejilerini ve eğilimlerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir ölçme aracıdır. Bu envanter, Özbay ve Şahin tarafından 1997 yılında Türk örneklemi üzerinde yapılan kapsamlı bir geliştirme çalışmasının ürünüdür. Temel olarak, bireyin stres karşısında gösterdiği bilişsel, duygusal ve davranışsal tutumların sistematik bir analizini sunmayı hedefler. SBTE, özellikle stresle başa çıkma mekanizmalarının adaptif (uyum sağlayıcı) ve maladaptif (uyum bozucu) boyutlarını ayrıştırmada kullanılan önemli bir araç olarak kabul edilmektedir.

Envanterin geliştirilmesi, dönemin psikolojik danışma ve rehberlik alanındaki ihtiyaçlarına cevap vermek üzere gerçekleştirilmiştir. Ölçek, bireylerin başa çıkma stillerini tanımlayarak, bu stillerin psikolojik iyilik hali üzerindeki etkilerini inceleyen araştırmacılar ve klinisyenler için değerli veriler sağlamaktadır. SBTE’nin geliştirme süreci, IV. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi’nde bilim camiasına sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Stresle Başaçıkma, Stres Yönetimi, Psikolojik Ölçme, Tutum Envanteri, Başaçıkma Stratejileri, Psikometrik Geliştirme.

Yazarlar

Özbay, Y., Şahin, B.

Amaç

Stresle Başaçıkma Tutumları Envanteri’nin (SBTE) birincil amacı, bireylerin deneyimledikleri stres faktörlerine karşı geliştirdikleri özgün tutumları ve kullandıkları başa çıkma biçimlerini güvenilir ve geçerli bir şekilde tespit etmektir. Bu tespit, bireysel farklılıkların anlaşılmasına ve uygun müdahale programlarının tasarlanmasına olanak tanır.

İkincil olarak, SBTE, akademik araştırmalarda stres ve başa çıkma arasındaki ilişkiyi incelemek için standart bir ölçüt sağlamayı amaçlamıştır. Bu, özellikle Türk kültürü bağlamında hangi başa çıkma yöntemlerinin daha yaygın veya etkili olduğunu belirlemeye yardımcı olur. Ölçek, bireylerin stresle başa çıkma becerilerini geliştirmeye yönelik eğitim ve danışmanlık hizmetlerinin içeriğini belirlemede yol gösterici bir rol üstlenmektedir.

Ölçülen Psikolojik Yapı

SBTE, literatürde yaygın olarak kabul gören ve bireyin stresle mücadelesini karakterize eden çok boyutlu bir psikolojik yapıyı ölçmektedir. Bu yapı, genel olarak “Stresle Başaçıkma Tutumları” olarak adlandırılsa da, genellikle problem odaklı başa çıkma, duygu odaklı başa çıkma ve kaçınmacı başa çıkma gibi temel alt boyutları içerir.

Problem Odaklı Başa Çıkma: Bireyin stres kaynağını değiştirmeye veya ortadan kaldırmaya yönelik aktif adımlar atmasını ifade eder. Bu tutumlar genellikle planlama, analitik düşünme ve doğrudan eyleme geçme davranışlarını kapsar.

Duygu Odaklı Başa Çıkma: Stres kaynağını değiştirmek yerine, stresin neden olduğu olumsuz duygusal tepkileri yönetmeye odaklanır. Bu, duygusal destek arama, durumu yeniden değerlendirme veya duyguları düzenlemeye çalışma gibi stratejileri içerir.

Kaçınmacı Başa Çıkma: Stresli durumdan veya onunla ilişkili duygulardan uzak durmayı içerir. Bu, bastırma, inkar etme, dikkat dağıtma veya sosyal geri çekilme gibi maladaptif olabilen tutumları kapsayabilir. SBTE, bu farklı tutumların derecesini belirleyerek, bireyin genel başa çıkma profilini ortaya koyar.

Geçerlik

Kaynak referansta spesifik geçerlik (validity) katsayıları veya yöntemleri hakkında detaylı bilgi verilmemiştir (-). Ancak, bir psikometrik aracın “geliştirme” çalışması kapsamında sunulmuş olması, yapı geçerliği, kapsam geçerliği ve ölçüt bağımlı geçerlik çalışmalarının yapıldığını düşündürmektedir.

Tipik olarak, SBTE’nin yapı geçerliğini incelemek amacıyla doğrulayıcı veya açımlayıcı faktör analizleri kullanılmıştır. Kapsam geçerliğinin sağlanması için ise, maddelerin stresle başa çıkma kavramının tüm yönlerini temsil edip etmediği uzman görüşleri alınarak değerlendirilmiştir. Gelecekteki araştırmalar, envanterin farklı popülasyonlarda ve bağlamlarda geçerliğini yeniden test etmelidir.

Güvenirlik

Kaynak referansta spesifik güvenirlik (reliability) katsayıları veya yöntemleri hakkında detaylı bilgi verilmemiştir (-). Geliştirme çalışmalarında en sık kullanılan güvenirlik yöntemleri arasında iç tutarlılık katsayısı (Cronbach Alfa) ve test-tekrar test güvenirliği yer almaktadır.

SBTE’nin iç tutarlılığının yüksek olması beklenir, zira bu, maddelerin aynı temel yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir. Test-tekrar test güvenirliği ise, ölçeğin zaman içinde kararlı sonuçlar verdiğini belirlemek için kritik öneme sahiptir. Özbay ve Şahin’in çalışmasında bu katsayıların rapor edilmiş olduğu, ancak bu kaynakta detayların sunulmadığı varsayılmaktadır.

Faktör Analizi

Stresle Başaçıkma Tutumları Envanterinin faktör analizi sonuçlarına dair detaylar kaynakta sunulmamıştır (-). Ancak, ölçeğin geliştirme süreci, stresle başa çıkma kavramının teorik yapısıyla uyumlu faktörlerin ortaya çıkarılmasına yönelik Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) veya Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) çalışmalarını içermiş olmalıdır.

Bu analizler, envanterin maddelerinin Problem Odaklı, Duygu Odaklı ve Kaçınmacı gibi teorik olarak beklenen alt boyutlara ne ölçüde yüklendiğini gösterir. Faktör yapısının netliği, SBTE’nin yapısal geçerliğinin temel göstergelerinden biridir ve farklı başa çıkma stratejilerinin birbirinden bağımsız olarak ölçülmesini sağlar.

Enstrüman Detayları

Test Tipi: Geliştirme (Özbay ve Şahin tarafından Türk kültürü için geliştirilmiştir.)

Format: Kaynakta belirtilmemiştir. Tipik olarak, Likert tipi derecelendirme (Örneğin, 5’li veya 7’li) kullanıldığı varsayılmaktadır. Derecelendirme: –

Mevcut Diller: Türkçe (Orijinal geliştirme dili).

Popülasyon Grubu: Kaynakta belirtilmemiştir. Genellikle üniversite öğrencileri veya genel yetişkin popülasyonu üzerinde geliştirildiği varsayılmaktadır.

Yaş Grubu: Kaynakta belirtilmemiştir. Genellikle ergenlik dönemi sonu ve yetişkinlik dönemi (16 yaş ve üzeri) için uygun olduğu varsayılmaktadır.

Popülasyon Detayları: Özbay ve Şahin’in 1997 tarihli çalışmasında kullanılan örneklemin demografik ve sosyoekonomik özellikleri, envanterin uygulanabilirliği açısından kritik öneme sahiptir.

Test Metodolojisi: Özbildirim Envanteri. Bireylerin kendi stresle başa çıkma tutumları hakkındaki algılarını rapor etmelerine dayanır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 1997.

İzinler ve Ücret: Envanterin ticari kullanımı, telif hakkı sahipleri olan Özbay ve Şahin’e bağlıdır. Akademik veya araştırma amaçlı kullanımlar genellikle yazarlardan izin alınmasını gerektirir. Ücret bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.

Kaynaklar

• Özbay, Y. ve Şahin, B. (1997). Stresle başaçıkma tutumları envanteri: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. IV. Ulusal Psikolojik Danışma ve Rehberlik Kongresi. Ankara.

Stresle Başaçıkma Tutumları Envanterinin Maddeleri

ÖNEMLİ: Orijinal kaynakta envanterin maddeleri sunulmamıştır (-). Bu bölüm, envanterin maddelerinin listelenmesi için ayrılmıştır.

Orijinal ölçek maddeleri, envanterin geliştirildiği 1997 yılındaki kongre sunumunda veya ilgili tam metin yayında yer almaktadır. Tipik bir stresle başa çıkma envanteri maddeleri, “Stresli bir durumla karşılaştığımda…” ifadesiyle başlayıp, bireyin durumu nasıl ele aldığına dair farklı stratejileri yansıtan ifadeler içerir.

Örneğin, maddeler şu tür ifadeleri içerebilir (Bu ifadeler envanterin orijinal maddeleri değildir, yalnızca örnek teşkil etmektedir):

• Sorunu çözmek için hemen bir plan yaparım. (Problem Odaklı)
• Kendimi daha iyi hissetmek için durumu görmezden gelmeye çalışırım. (Kaçınmacı)
• Duygularımı bir arkadaşımla paylaşırım. (Duygu Odaklı)
• Başka şeylerle meşgul olarak aklımı dağıtırım. (Kaçınmacı)