Sporcu Uyku Davranış Ölçeği

Özet

Sporcu Uyku Davranış Ölçeği (SUYDÖ), orijinal adı Athlete Sleep Behavior Questionnaire (ASBQ) olan psikometrik bir aracın Türkçe diline uyarlanmış versiyonudur. Ölçek, profesyonel ve amatör sporcu popülasyonlarının uyku alışkanlıklarını, uyku hijyeni pratiklerini ve spor performansını etkileyebilecek uyku davranışlarını sistematik olarak değerlendirmek amacıyla geliştirilmiştir. 17 maddeden oluşan bu ölçek, 5’li Likert Ölçeği formatında puanlanmaktadır. Ölçeğin Türkçe versiyonunun geçerlik ve güvenirlik çalışmaları 2019 yılında Darendeli, Diker ve Çınar tarafından gerçekleştirilmiş ve ölçeğin Türk sporcu popülasyonunda kullanıma uygun olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Sporcu Uyku Davranış Ölçeği, ASBQ, Uyku Hijyeni, Spor Psikolojisi, Geçerlik, Güvenirlik, Psikometri, Spor Performansı.

Yazarlar

Abdulkerim Darendeli, Gökhan Diker, Zeynep Çınar.

Amaç

Sporcu Uyku Davranış Ölçeği’nin temel amacı, sporcuların uyku kalitesini olumsuz etkileyebilecek yaygın davranışları ve alışkanlıkları belirlemektir. Bu araç, spor hekimliği, spor psikolojisi ve fizyoloji alanlarında çalışan uzmanlara, sporcuların uyku hijyeni risk faktörlerini hızlı ve etkili bir şekilde değerlendirme imkanı sunar.

Ölçek, sporcuların antrenman ve yarışma programlarına özgü olan; geç saatte egzersiz yapma, uyarıcı madde (kafein) kullanımı, alkol tüketimi, seyahat etkileri ve yatakta spor performansı hakkında endişelenme gibi spesifik davranışları ölçerek, potansiyel uyku bozukluklarına yol açan etmenler hakkında detaylı bilgi sağlamayı hedefler.

Yapı

Sporcu Uyku Davranış Ölçeği, sporcuların uyku kalitesini doğrudan etkileyen davranışsal ve çevresel faktörler üzerine odaklanmış çok boyutlu bir yapıyı ölçmektedir. Ölçeğin yapısal bileşenleri genellikle uyku davranışlarının hem bilişsel hem de fizyolojik yönlerini kapsamaktadır. Bu yapı, sporcuların yatakta geçirdikleri süredeki zihinsel aktivite (endişe, planlama), çevresel etmenler (yabancı ortamlar, seyahat) ve fizyolojik müdahaleler (uyarıcı/alkol kullanımı, ağrı, seğirme) gibi kritik alanları değerlendirir.

Ölçek, yüksek performans sporcularının yaşam tarzlarının uyku düzenleri üzerindeki benzersiz etkilerini yakalamak üzere tasarlanmıştır. Bu nedenle, ölçülen yapı, genel popülasyonda kullanılan uyku ölçeklerinden farklı olarak, özellikle sporcu yaşamına özgü riskli davranışları (örneğin, kafein kullanımı, kas ağrısı ile yatma) kapsamaktadır.

Geçerlik

Sporcu Uyku Davranış Ölçeği’nin Türkçe versiyonunun yapı geçerlik çalışması Keşfedici Faktör Analizi (KFA) kullanılarak gerçekleştirilmiştir. KFA, ölçek maddelerinin hangi temel boyutlar altında toplandığını incelemek amacıyla uygulanmıştır.

Analizde, faktör yükü için kabul kriteri 0.40’ın üzeri olarak belirlenmiştir. Bu kriter, ilgili maddenin ölçülen faktör ile yeterli düzeyde ilişki gösterdiğini belirtmektedir. Bu çalışma, ölçeğin orijinal yapısının Türk kültürüne ve sporcu popülasyonuna uyarlanırken elde edilen faktör yapısının istatistiksel olarak geçerli olduğunu desteklemektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri iki temel yöntemle incelenmiştir: test-tekrar test güvenilirliği ve iç tutarlılık. Test-tekrar test güvenilirliği, ölçeğin zamana karşı istikrarını değerlendirmek için Sınıf İçi Korelasyon Katsayısı (SKK) kullanılarak hesaplanmıştır.

İç tutarlılık ise ölçek maddelerinin aynı yapıyı ne kadar homojen bir şekilde ölçtüğünü belirlemek amacıyla Cronbach’s alpha katsayısı ile değerlendirilmiştir. Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçeğin tutarlı ve kararlı ölçümler sağladığını göstermektedir. Bu yöntemler, ölçeğin Türkçe versiyonunun bilimsel standartlara uygun güvenilir bir araç olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Türkçe Sporcu Uyku Davranış Ölçeği’nin yapısal uygunluğunu doğrulamak amacıyla Keşfedici Faktör Analizi (KFA) uygulanmıştır. KFA sonuçları, ölçeğin maddelerinin belirlenen faktörler altında yüksek yük değerleri gösterdiğini ortaya koymuştur.

Faktör yükü kriterinin 0.40 ve üzeri olarak belirlenmesi, her bir maddenin ilgili alt boyutu temsil etme gücünün kabul edilebilir düzeyde olduğunu işaret etmektedir. Bu analiz, ölçeğin teorik olarak öngörülen boyutlarını ampirik olarak desteklemektedir ve ölçeğin sporcuların uyku davranışlarını ölçmek için geçerli bir faktör yapısına sahip olduğunu göstermektedir.

Ölçme Aracı

Test Türü: Uyarlama

Format: Öz Bildirim Ölçeği (Self-Report Questionnaire)

Mevcut Diller: Türkçe, Orijinal İngilizce

Popülasyon Grubu: Sporcular (Amatör ve Profesyonel)

Yaş Grubu: Ergenlik sonrası ve Yetişkin Sporcu Popülasyonu

Popülasyon Detayları: Orijinal çalışmada farklı spor dallarından lisanslı sporcular kullanılmıştır.

Test Metodolojisi: 17 maddeden oluşur ve yanıtlar 5’li Likert Ölçeği (1= hiçbir zaman – 5= her zaman) kullanılarak derecelendirilir. Yüksek puanlar, daha fazla riskli uyku davranışlarına işaret eder.

Anahtar Kelimeler

Uyku Kalitesi, Uyku Davranışı, Faktör Analizi, Test-Tekrar Test, SKK, Cronbach’s alpha, Spor Hekimliği.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut değil (Kaynakta belirtilmemiştir)

İletişim E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar Abdulkerim Darendeli)

Yazışma Adresi: Makalede belirtilen kurumsal adres.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Darendeli, Diker ve Çınar tarafından 2019 yılında Türkçe’ye uyarlanmıştır. Akademik ve klinik kullanım için izinler ve ücret bilgisi sorumlu yazar Abdulkerim Darendeli ile doğrudan e-posta yoluyla ([email protected]) iletişime geçilerek öğrenilebilir. Ölçeğin orijinal PDF belgesi Sporcu Uyku Davranış Ölçeği (SUYDÖ) burada indirilebilir.

Kaynaklar

Darendeli, A., Diker, G., & Çınar, Z. (2019). Athlete Sleep Behavior Questionnaire – Turkish version: Study of validity and reliability. Journal of Turkish Sleep Medicine, 6,(2), 43-48. doi: 10.4274/jtsm.galenos.2019.58076. Makalenin orijinal bağlantısı için: cms.galenos.com.tr

Sporcu Uyku Davranış Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuştur ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

1. Öğleden sonraları iki saat ya da daha fazla uyurum
2. Yarışma/antrenman esnasında, uyarıcı kullanırım (kafein gibi)
3. Geç saatlerde (akşam 7’den sonra) egzersiz (antrenman ya da yarışma) yaparım
4. Uykudan önceki dört saat içerisinde alkol tüketirim
5. Her gece farklı zamanlarda uyurum (±1 saat fark vardır)
6. Susamış şekilde yatarım
7. Kas ağrılarıyla yatarım
8. Yatmadan önceki bir saat ışık yayan teknolojik aletleri kullanırım (dizüstü bilgisayar, telefon, televizyon, video oyunlar gibi)
9. Yatağımdayken spor performansım hakkında düşünür, plan yapar, endişelenirim
10. Yatağımdayken yaptığım sporla ilişkili olmayan konular hakkında düşünür, plan yapar, endişelenirim
11. Uyumama yardım etmesi için uyku hapları/tabletleri kullanırım
12. Her gece lavaboya gitmek için bir defadan fazla uyanırım
13. Kendimi ve/veya partnerimi horlamamla uyandırırım
14. Kendimi ve/veya partnerimi kas seğirmesi ile uyandırırım
15. Her sabah farklı zamanlarda uyanırım (±1 saat fark vardır)
16. Yabancı ortamlarda uyurum (otel odaları gibi)
17. Yolculuk, tutarlı uyuyup-uyanma düzeni oluşturmamın önünde engel oluşturur