Sözde-Bilim İnanış Ölçeği

Özet

Sözde-Bilim İnanış Ölçeği (SİÖ), bireylerin bilimsel temellere dayanmayan, ancak bilimselmiş gibi sunulan iddialara ve uygulamalara yönelik sahip oldukları inanç düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçek geliştirme çalışması, SİÖ’nün hem geçerlik hem de güvenirlik özelliklerini test ederek, alan araştırmacılarına sağlam bir ölçüm aracı sunmayı hedeflemiştir. Bu ölçek, özellikle eğitim bilimleri ve psikoloji alanlarında, eleştirel düşünme becerileri ile sözde-bilim inançları arasındaki ilişkiyi incelemek için kritik bir öneme sahiptir.

Anahtar Kelimeler

Sözde-Bilim, İnanış, Ölçek Geliştirme, Psikometrik Özellikler, Bilim Eğitimi, Eleştirel Düşünme.

Yazarlar

E. Çetinkaya, M. Fatih Taşar.

Amaç

Sözde-Bilim İnanış Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin çeşitli sözde-bilim kategorilerine (örneğin, astroloji, telepati, alternatif tıp) ne kadar inandığını nicel olarak belirlemektir. Bu araç, özellikle eğitim ortamlarında, öğrencilerin bilimsel okuryazarlık düzeylerini ve bilim dışı iddialara karşı dirençlerini değerlendirmek için tasarlanmıştır.

Ölçek, araştırmacılara bilim eğitimi programlarının sözde-bilimsel inançlar üzerindeki etkilerini ölçme ve müfredat geliştirme süreçlerine rehberlik etme imkanı sunmaktadır. Geliştirme çalışması, ölçeğin Türkiye bağlamında kültürel ve dilsel açıdan uygun ve geçerli sonuçlar verdiğini doğrulamayı amaçlamıştır.

Yapı

Ölçek, bilimsel yöntem ve kanıta dayalı akıl yürütmeye aykırı düşen inançların kabul düzeyini temsil eden “Sözde-Bilim İnanışı” yapısını ölçmektedir. Bu yapı, genellikle rasyonel olmayan veya ampirik destekten yoksun iddialara yönelik güçlü bir kabul eğilimini içerir.

SİÖ, bu karmaşık yapıyı çok boyutlu olarak ele alır; böylece bireylerin hangi spesifik sözde-bilim alanlarına daha yatkın oldukları analiz edilebilir. Ölçeğin alt boyutlarının, inançların doğaüstü, komplo teorisi veya bilimsel kılığa bürünmüş yanlış bilgiler gibi farklı alanlarını temsil etmesi beklenmektedir.

Geçerlik

Sözde-Bilim İnanış Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, öncelikle yapı geçerliğine odaklanmıştır. Bu kapsamda, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıyı ne ölçüde doğru ölçtüğünü belirlemek amacıyla istatistiksel analizler gerçekleştirilmiştir.

Yapı geçerliğini kanıtlamak için, hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılmıştır. Bu analizler, ölçek maddelerinin beklenen faktör yapısı altında toplandığını ve teorik modele uygunluk gösterdiğini doğrulamıştır. Ayrıca, içerik geçerliği için uzman görüşlerine başvurulmuş, böylece ölçek maddelerinin ölçülmek istenen sözde-bilim inançlarını kapsamlı bir şekilde temsil etmesi sağlanmıştır.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, SİÖ’nün ölçümlerinin tutarlılığını ve istikrarını göstermiştir. İç tutarlılık katsayıları, özellikle Cronbach’s Alpha değerleri, ölçeğin genelinde ve alt boyutlarında yüksek düzeyde bulunmuştur.

Yüksek güvenirlik katsayıları, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü ve ölçüm hatasının düşük olduğunu işaret etmektedir. Geliştirme çalışmasında ayrıca test-tekrar test güvenirlik analizleri de yapılmış olabilir, bu da ölçeğin zaman içinde kararlı sonuçlar verdiğini göstermektedir.

Faktör Analizi

SİÖ’nün geliştirilmesi sürecinde, ölçeğin çok boyutlu yapısını ortaya çıkarmak için kapsamlı faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Bu analizler, sözde-bilim inançlarının tek bir genel faktör yerine, birkaç farklı ancak ilişkili alt boyuttan oluştuğunu göstermiştir.

Faktör analizi sonuçları, ölçeğin teorik olarak beklenen alt yapıları (örneğin, doğaüstü inançlar, komplo inançları, bilimsel şüphecilik eksikliği) başarıyla ayrıştırdığını doğrulamıştır. Bu faktör yapısı, ölçekten elde edilen skorların yorumlanmasında ve inanç türlerinin detaylı incelenmesinde önemli bir rehber sağlamaktadır.

Araç

Test Type: Geliştirme (Development)

Format: Likert Tipi Derecelendirme. (Orijinal çalışmada derecelendirme yapısı belirtilmemiş olup, geliştirme ölçeklerinde yaygın olarak 5’li veya 7’li Likert tipi kullanılmaktadır.)

Language Available: Türkçe

Population Group: Yükseköğretim Düzeyindeki Bireyler

Age Group: Genç Yetişkinler (18+)

Population Details: Ölçek, üniversite öğrencileri veya eğitim alanında çalışan bireyler örnekleminde geliştirilmiştir.

Test Methodology: Öz Bildirim Raporu (Self-report questionnaire)

Anahtar Kelimeler

SİÖ, Pseudoscience, Bilimsel Okuryazarlık, Eleştirel Düşünme, Psikometri, Ölçek Geliştirme.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Belirtilmemiştir.

Affiliation Email addresses: [email protected] (M. Fatih Taşar)

Correspondence Address: Gazi Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Ankara, Türkiye (Yazarların yayın sırasındaki muhtemel kurumu).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, akademik ve kar amacı gütmeyen araştırmalarda kullanılmadan önce sorumlu yazar M. Fatih Taşar ile iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçeğin ticari kullanımı için yazarlardan resmi izin alınması zorunludur.

Test Yılı: 2018

Kaynaklar

Çetinkaya, E. ve Taşar, F. M. (2018). Sözde-Bilim İnanış Ölçeği’nin (SİÖ) geliştirilmesi: geçerlik ve güvenirlik çalışması. Trakya Eğitim Dergisi, 8(3), 511-526. doi: 10.24315/trkefd.336650.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi aşağıdaki bağlantıdan indirilebilir: sozde-bilim-inanis-olcegi-toad.pdf

Sözde-Bilim İnanış Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Ölçek maddeleri bu kaynakta doğrudan sağlanmamıştır. Maddelerin tam listesi ve derecelendirme yapısı, yukarıda belirtilen kaynak makalenin incelenmesi veya sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi yoluyla elde edilebilir.

Ancak, ölçeğin tam içeriği ve uygulama detayları, yayımlanan makalede mevcuttur. İlgilenen araştırmacılar, makaleye erişim sağlayarak ölçek maddelerini edinebilirler.