Sosyal Bilgiler ile İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi Derslerindeki Değerlere İlişkin Ortak Tutum Ölçeği

Özet

Sosyal Bilgiler ile İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi Derslerindeki Değerlere İlişkin Ortak Tutum Ölçeği, ilköğretim öğrencilerinin sosyal ve demokratik değerlere yönelik tutumlarını ölçmek amacıyla psikometrik olarak geliştirilmiş bir araçtır. Bu ölçek, öğrencilerin adalet, eşitlik, sevgi, sorumluluk ve saygı gibi temel değerlere ne ölçüde sahip çıktığını ve bu değerleri içselleştirdiğini tespit etmeyi hedefler. Ölçek, yapılan Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sonucunda sekiz temel boyuttan oluşan çok boyutlu bir yapı sergilemektedir.

Ölçeğin geliştirme süreci, yapısal geçerliğini sağlamak üzere kapsamlı bir doğrulama sürecinden geçmiştir. Elde edilen veriler, ölçeğin sekiz boyutlu yapısının, Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile test edildiğinde kabul edilebilir ve iyi uyum değerlerine sahip olduğunu göstermiştir. Ölçeğin genel güvenirlik katsayısı oldukça yüksek olup (α = 0.93), bu da ölçeğin tutarlı ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu kanıtlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tutum Ölçeği, Sosyal Bilgiler, İnsan Hakları, Yurttaşlık Eğitimi, Demokrasi, Değerler, İlköğretim Öğrencileri, Yapı Geçerliği, Çok Boyutlu Ölçek

Yazarlar

Fatih KAYA

Amaç

Bu ölçeğin temel amacı, ilköğretim kademesindeki öğrencilerin Sosyal Bilgiler, İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi derslerinde vurgulanan temel değerlere yönelik tutum düzeylerini geçerli ve güvenilir bir şekilde ölçmektir. Bu değerler, öğrencilerin toplumsal yaşamda aktif ve sorumlu bireyler olarak yer almalarını sağlayacak çekirdek bileşenleri temsil etmektedir.

Ölçek, eğitimcilerin ve araştırmacıların, öğrencilerin değerleri edinme süreçlerini değerlendirmelerine olanak tanır. Elde edilen veriler, öğretim programlarının etkinliğini değerlendirmek, değerler eğitimindeki eksiklikleri belirlemek ve bu eksikliklere yönelik iyileştirici müdahaleler geliştirmek için kritik öneme sahiptir.

Yapı

Sosyal Bilgiler ile İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi Derslerindeki Değerlere İlişkin Ortak Tutum Ölçeği, değerlere yönelik tutum yapısını ölçmek için tasarlanmış çok boyutlu bir yapıdır. Ölçek, öğrencilerin sosyal ve demokratik yaşamda sergilediği davranış ve düşüncelere dayanan sekiz farklı faktörden oluşmaktadır.

Ölçeğin boyutları şunlardır: Adalet, Eşitlik, Sevgi, Aile Birliğine Önem, Duyarlılık, Sorumluluk, Saygı ve Özgürlük. Bu boyutlar, ilgili derslerin müfredatında yer alan ve çağdaş bir yurttaşın sahip olması beklenen temel insani ve toplumsal değerleri yansıtmaktadır.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak titizlikle incelenmiştir. AFA sonuçları, ölçeğin toplam 46 maddeden oluşan ve sekiz temel faktöre ayrılan bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Yapıyı doğrulamak amacıyla gerçekleştirilen DFA sonuçları, modelin teorik yapıyla uyumunu desteklemektedir. Uyum iyiliği değerleri genel olarak iyi veya kabul edilebilir sınırlar içindedir. Örneğin, RMSEA değeri 0.04 (İyi Uyum) ve NFI/TLI değerleri 0.97 (İyi Uyum) olarak hesaplanmıştır. Diğer uyum indeksleri olan GFI (0.91), AGFI (0.88), IFI (0.93), CFI (0.93) ve SRMR (0.06) ise kabul edilebilir uyum düzeyindedir. Bu sonuçlar, ölçeğin yapısal olarak sağlam olduğunu ve ölçmek istediği değer tutumlarını başarılı bir şekilde temsil ettiğini göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin iç tutarlılık güvenirliği, Cronbach Alpha katsayısı kullanılarak değerlendirilmiştir. Ölçeğin genel güvenirlik katsayısı (α=0.93) mükemmel düzeyde olup, ölçeğin maddelerinin birbiriyle yüksek düzeyde tutarlı olduğunu ve güvenilir ölçümler sağladığını göstermektedir.

Boyutlara özgü güvenirlik katsayıları da kabul edilebilir düzeydedir. En yüksek güvenirlik katsayısı Saygı boyutuna (α=0.82) aitken, en düşük katsayı Özgürlük boyutuna (α=0.65) aittir. Diğer boyutların katsayıları şöyledir: Adalet (0.70), Eşitlik (0.69), Sevgi (0.75), Aile Birliğine Önem (0.70), Duyarlılık (0.76) ve Sorumluluk (0.71). Bu veriler, tüm alt boyutların bağımsız olarak da yeterli iç tutarlılığa sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapı geçerliğini belirlemek için öncelikle Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) uygulanmıştır. AFA, ölçeğin sekiz temel faktörden oluştuğunu ortaya çıkarmıştır. Maddelerin faktörlere dağılımı, ölçeğin teorik yapısıyla uyumlu bir şekilde, her bir değer alanını temsil eden ayrı bir boyut oluşturmuştur.

Faktörlerin madde dağılımları aşağıdaki gibidir (Toplam 46 madde baz alınmıştır):

• Adalet faktöründe yer alan maddeler: 1, 4, 5 ve 6. maddeler
• Eşitlik faktöründe yer alan maddeler: 9, 10, 11 ve 12. maddeler
• Sevgi faktöründe yer alan maddeler: 13, 14, 17 ve 18. maddeler
• Aile Birliğine Önem faktöründe yer alan maddeler: 20, 21 ve 22. maddeler
• Duyarlılık faktöründe yer alan maddeler: 24, 26, 28 ve 29. maddeler
• Sorumluluk faktöründe yer alan maddeler: 30, 33 ve 34. maddeler
• Saygı faktöründe yer alan maddeler: 36, 38, 39 ve 40. maddeler
• Özgürlük faktöründe yer alan maddeler: 42, 44, 45 ve 46. maddeler

Yapısal modelin doğrulanması için kullanılan Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonuçları, modelin kuramsal yapıyı desteklediğini göstermiştir. Özellikle Ki-Kare/Serbestlik Derecesi oranı (χ²/sd = 2.06) kabul edilebilir uyum sınırları içinde yer almaktadır.

Enstrüman

Test Type: Geliştirme Ölçeği (Development Scale)

Format: 5’li Likert Tipi Derecelendirme Ölçeği

Language Available: Türkçe (Turkish)

Population Group: İlköğretim Öğrencileri

Age Group: İlköğretim kademesindeki öğrenciler (Genellikle 6-14 yaş aralığı)

Population Details: Sosyal Bilgiler, İnsan Hakları, Yurttaşlık ve Demokrasi derslerini alan ilköğretim öğrencileri.

Test Methodology: Öz bildirim (Self-report) yöntemiyle uygulanan, çok boyutlu tutum ölçümü.

Anahtar Kelimeler

Adalet, Eşitlik, Sevgi, Sorumluluk, Saygı, Özgürlük, Uyum İndeksleri, Likert Ölçeği, Eğitim Psikolojisi

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değil.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: Bilgi mevcut değil.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin geliştirme çalışması 2021 yılında tamamlanmıştır. Ölçek, Fatih Kaya’nın Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde sunulan yayınlanmamış doktora tezinde yer almaktadır. Ölçeğe erişim ve kullanım koşulları için sorumlu yazar ile iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Ölçeğin orijinal tez kaynağına ve tam metnine ResearchGate üzerinden erişim sağlanabilmektedir: researchgate.net.

Ölçeğin orijinal PDF’i buradan indirilebilir: sosyal-bilgiler-ile-insan-haklari-yurttaslik-ve-demokrasi-derslerindeki-değerlere-iliskin-ortak.pdf

Kaynaklar

Kaya, F. (2021). İlköğretim öğrencilerinin sosyal bilgiler ile insan hakları, yurttaşlık ve demokrasi derslerindeki değerlere ilişkin tutumları. (Yayınlanmamış doktora tezi). Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Sosyal Bilgiler ile İnsan Hakları Yurttaşlık ve Demokrasi Derslerindeki Değerlere İlişkin Ortak Tutum Ölçeği Maddeleri

Derecelendirme: 1-Hiç katılmıyorum, 2-Katılmıyorum, 3-Kısmen katılıyorum, 4-Katılıyorum, 5- Tamamen katılıyorum

Adalet

1. Grup çalışmalarında görevlerimizin eşit dağıtılmasını isterim.
2. Arkadaşlarımla oyun oynarken hile yapmadan oynarım.
3. Öğretmenlerimin sınıfta söz hakkı verirken çalışkan tembel ayrımı yapmasını istemem.
4. Öğretmenlerimin yazılılarda (sınavlarda), herkese hak ettiği notu vermesini isterim.

Eşitlik

5. Arkadaşlarım arasında zengin fakir, çalışkan tembel gibi ayrımlar yapmam.
6. Oyun oynarken kız-erkek arkadaş ayrımı yapmadan oynarım.
7. Oyun oynarken arkadaşlarımı dışlamam.
8. Anne ve babaların bütün çocuklarına eşit davranmasını isterim.

Sevgi

9. Küçüklerimi her zaman sever ve korurum.
10. Ülkemi ve bayrağımı severim.
11. Çevremdeki insanlara her zaman sevgi ile yaklaşırım.
12. Doğayı (Ağaçları, hayvanları) her zaman severim.

Aile birliğine önem verme

13. Aile üyelerinin birbirine her zaman destek olması gerekir.
14. Aileme verdiğim her sözü tutarım.
15. Evden çıkarken büyüklerimden izin alırım.

Duyarlılık

16. Otobüse binerken zorlanan engelli ya da yaşlılara yardım ederim.
17. Doğaya (çöp atmak, kirletmek, kırıp dökmek vb), zarar verenleri gördüğümde uyarırım.
18. Açık lamba veya açık musluk görürsem kapatırım.
19. Afetlerde (Sel, deprem, yangın vb), zor durumda kalan insanlara yardım etmek isterim.

Sorumluluk

20. Evde, okulda üstüme düşen görevleri (işleri) yaparım.
21. Günlük hayattaki kurallara (trafik, temizlik, sıra beklemek gibi) uyarım.
22. Okuldaki etkinliklerde üzerime düşen sorumluluğu yerine getiririm.

Saygı

23. Otobüste büyüklerime yer veririm.
24. Arkadaşlarımla oyun oynarken, onlara saygılı davranırım.
25. Aileme (anne, baba, kardeş) karşı her zaman saygılı davranırım.
26. Öğretmenim ders anlatırken sözünü kesmeden ve arkadaşlarımı rahatsız etmeden dersi dinlerim

Özgürlük

27. Sınıfımda kiminle arkadaşlık edeceğime ben karar veririm.
28. Alışveriş sırasında istediğim kıyafeti seçebilirim.
29. Okul içinde istediğim sosyal etkinliğe (oyun, gezi vb) katılabilirim.
30. Düşündüklerimi kimsenin baskısı altında kalmadan rahatça söylerim.