Sorumlu Davranışlar Ölçeği

Özet

Sorumlu Davranışlar Ölçeği (SDÖ), İrem Altunok Çal ve Rukiye Yeşil tarafından 2019 yılında geliştirilmiş, okul öncesi dönem çocuklarının sorumlu davranış düzeylerini belirlemeye yönelik bir psikolojik ölçme aracıdır. Ölçek, çocukların sosyal kurallara uyma, görev bilinci, öz denetim ve kişisel eşyalarına sahip çıkma gibi temel sorumluluk alanlarındaki yeterliliklerini sistematik olarak değerlendirmek amacıyla yapılandırılmıştır. Geliştirme çalışması, ölçeğin psikometrik özelliklerini (geçerlik ve güvenirlik) kapsamlı bir şekilde incelemiştir.

Anahtar Kelimeler

Sorumlu davranış, sorumluluk, okul öncesi, gelişim, psikolojik ölçek, geçerlik, güvenirlik, çocuk gelişimi.

Yazarlar

İrem Altunok Çal, Rukiye Yeşil.

Amaç

SDÖ’nün temel amacı, 4-6 yaş aralığındaki okul öncesi dönem çocuklarının sergilediği sorumlu davranış seviyelerini güvenilir ve geçerli bir biçimde ölçmektir. Bu ölçek, eğitimcilere ve araştırmacılara, çocukların sosyal-duygusal gelişimlerini izleme ve sorumluluk bilincini artırmaya yönelik hedeflenmiş eğitim programları veya müdahaleler tasarlama konusunda bilimsel dayanak sunmayı amaçlar.

Ölçek, çocukların sorumluluk kavramını çok boyutlu olarak ele alarak, öz bakım becerilerinden toplumsal kurallara uyuma kadar geniş bir yelpazede davranışları değerlendirme imkanı sunar. Böylece, hem bireysel gelişim farklılıkları hem de potansiyel gelişimsel ihtiyaçlar daha net bir şekilde tespit edilebilmektedir.

Yapı

Ölçek, psikolojik bir yapı olarak sorumluluk kavramını ölçmektedir. Bu yapı, erken çocukluk döneminde bireyin, kendi eylemlerinin sonuçlarını kabul etmesi, görevlerini yerine getirmesi ve çevresine karşı duyarlılık göstermesi şeklinde tezahür eder. Sorumluluğun ölçülmesi, genellikle gözlemlenebilir davranışlar ve tutumlar üzerinden gerçekleştirilir.

SDÖ, sorumlu davranış yapısını temsil eden çeşitli alt boyutları içerecek şekilde geliştirilmiştir. Bu alt boyutlar, genellikle kişisel düzen, görev tamamlama, sosyal sorumluluk ve çevreye karşı sorumluluk gibi alanları kapsamaktadır. Ölçeğin yapısal temelleri, okul öncesi dönem çocuklarının gelişimsel özelliklerine ve kuramsal sorumluluk modellerine uygun olarak belirlenmiştir.

Geçerlik

Sorumlu Davranışlar Ölçeği’nin geçerlik çalışmaları, ölçeğin amaçlanan yapıyı doğru bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamak üzere yapılmıştır. Çalışmada, öncelikle içerik geçerliği için alan uzmanlarının görüşlerine başvurulmuş ve maddelerin kapsamı değerlendirilmiştir.

Yapı geçerliği ise hem Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) hem de Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) kullanılarak incelenmiştir. Bu analizler sonucunda, ölçek maddelerinin beklenen kuramsal faktör yapısını desteklediği ve kabul edilebilir düzeyde uyum indekslerine sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu bulgular, ölçeğin sorumlu davranış yapısının farklı yönlerini ölçme yeteneğine sahip olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Ölçeğin güvenirlik analizleri, ölçümlerin ne kadar tutarlı ve kararlı olduğunu belirlemek amacıyla yapılmıştır. İç tutarlılık güvenirlik katsayısı (Cronbach Alfa), ölçek maddelerinin birbiriyle ne kadar uyumlu olduğunu göstermiştir. Yapılan analizlerde elde edilen yüksek katsayılar, SDÖ’nün yüksek iç tutarlılığa sahip olduğunu ve aynı yapıyı ölçen maddelerden oluştuğunu kanıtlamıştır.

Ek olarak, ölçeğin zamansal kararlılığını test etmek amacıyla test-tekrar test güvenirlik çalışması gerçekleştirilmiştir. Belirli bir zaman aralığıyla yapılan iki uygulama arasındaki puan korelasyonlarının yüksek ve istatistiksel olarak anlamlı olması, ölçeğin zaman içinde tutarlı sonuçlar verdiğini ve kararlı bir ölçüm aracı olduğunu göstermiştir.

Faktör Analizi

Sorumlu Davranışlar Ölçeği’nin yapısal özelliklerini belirlemek amacıyla kapsamlı faktör analizi teknikleri kullanılmıştır. Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA), ölçeğin çok boyutlu bir yapıya sahip olduğunu ve maddelerin birden fazla faktör altında toplandığını göstermiştir. Bu faktörler, çocuklarda gözlemlenen sorumluluk davranışının farklı bileşenlerini (örneğin, öz yeterlilik, sosyal etkileşimde sorumluluk) temsil etmektedir.

AFA ile belirlenen faktör yapısı, daha sonra Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile doğrulanmıştır. DFA sonuçları, önerilen çok faktörlü modelin örneklem verilerine mükemmel veya kabul edilebilir düzeyde uyum sağladığını göstermiştir (Örn., Ki-kare/serbestlik derecesi oranı, RMSEA, CFI ve TLI değerleri). Bu bulgular, ölçeğin kuramsal yapısının ampirik olarak güçlü bir şekilde desteklendiğini belirtmektedir.

Ölçme Aracı

Test Tipi: Geliştirme ve Değerlendirme Ölçeği (Öğretmen/Ebeveyn Raporu)

Format: Likert Tipi Derecelendirme (Orijinal çalışmada detay belirtilmemiştir, ancak davranışsal gözlem esasına dayanır.)

Mevcut Diller: Türkçe (Turkish)

Popülasyon Grubu: Çocuklar (Öğretmen veya Ebeveyn Gözlemi)

Yaş Grubu: Okul öncesi dönem çocukları (4-6 yaş)

Popülasyon Detayları: Türkiye’deki okul öncesi eğitim kurumlarına devam eden çocuklar üzerinde standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: Gözlem yoluyla, çocuğun belirli sorumlu davranışları ne sıklıkta veya ne düzeyde sergilediğini belirlemek için eğitimciler veya ebeveynler tarafından doldurulur.

Anahtar Kelimeler

Sorumluluk, Faktör Analizi, Geçerlik, Güvenirlik, Okul Öncesi, Davranışsal Ölçek, Psikometri.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Kurumsal E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

İletişim Adresi: İrem Altunok Çal (E-posta: [email protected])

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2019

İzinler ve Kullanım Ücreti: Ölçeğin kullanım hakları ve izinleri için sorumlu yazar İrem Altunok Çal ile doğrudan iletişime geçilmesi gerekmektedir. Akademik ve kar amacı gütmeyen araştırmalarda kullanım genellikle izin dahilindedir, ancak ticari kullanım için özel ücretlendirme söz konusu olabilir.

Orijinal makaleye Dergipark üzerinden erişim sağlanabilir: dergipark.org.tr

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: sorumlu-davranislar-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Altunok-Çal, İ. ve Yeşil, R. (2019). Okul öncesi dönem çocuklarının sorumlu davranma düzeylerini belirleme ölçeğinin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 2415–2431.

Sorumlu Davranışlar Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmuş olup, hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek maddeleri bu kaynakta listelenmemiştir. Maddelerin tam listesine ulaşmak için lütfen referans verilen Altunok-Çal ve Yeşil (2019) makalesine başvurunuz.