Siberaylaklık Nedenleri Ölçeği

Özet

Siberaylaklık Nedenleri Ölçeği (SNÖ), yükseköğretim kurumlarında öğrenim gören öğrencilerin ders saatleri sırasında interneti ders dışı amaçlarla kullanma davranışlarının altında yatan spesifik nedenleri belirlemek amacıyla geliştirilmiş bir psikometrik araçtır. Bu ölçek, Zülfü Genç ve Süleyman Burak Tozkoparan tarafından 2017 yılında yayımlanan kapsamlı bir ölçek geliştirme çalışmasının ürünüdür. SNÖ, öğrencilerin siberaylaklık eğilimlerini üç temel faktör üzerinden incelemektedir: Güdülenme eksiklikleri, Yürütücü Kaynaklı Nedenler ve Derse İlişkin Olumsuz Tutumlar. Toplam 11 maddeden oluşan bu araç, geçerlik ve güvenirlik analizleri sonucunda yüksek düzeyde psikometrik özelliklere sahip olduğu kanıtlanmış olup, eğitim ve psikoloji alanlarında kullanıma uygunluğu onaylanmıştır.

Ölçeğin orijinal makalesi Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi’nde yayımlanmıştır ve çalışmada elde edilen istatistiksel veriler (KMO=.83; Cronbach’s Alpha=.83), aracın güçlü bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Ölçek, 5’li Likert tipi bir derecelendirme formatı kullanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Siberaylaklık, Siberaylaklık Nedenleri Ölçeği, Ölçek Geliştirme, Öğrenci Motivasyonu, Eğitim Psikolojisi, Likert Ölçeği, Geçerlik.

Yazarlar

Zülfü Genç, Süleyman Burak Tozkoparan

Amaç

Siberaylaklık Nedenleri Ölçeği’nin temel amacı, üniversite öğrencilerinin ders saatleri sırasında interneti dersle ilgisi olmayan kişisel faaliyetler için kullanma (siberaylaklık) davranışının arkasındaki spesifik itici güçleri ve nedenleri bilimsel olarak ölçmektir. Bu araç, davranışı tanımlamak yerine, davranışa yol açan bilişsel ve çevresel faktörlere odaklanarak derinlemesine bir analiz sunmayı amaçlamaktadır.

Ölçek, siberaylaklığı azaltmaya yönelik etkili pedagojik müdahalelerin geliştirilmesi için temel teşkil edecek verileri sağlamayı hedefler. Elde edilen bulgular, eğitimcilerin ders içeriklerini ve sunum yöntemlerini öğrencilerin motivasyon ve tutumlarına daha uygun hale getirmelerine yardımcı olabilir, böylece öğrenme ortamının verimliliği artırılabilir.

Yapı

SNÖ, bireylerin siberaylaklık davranışlarını tetikleyen etmenleri inceleyen çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Ölçek, toplamda 11 madde içermekte olup, bu maddeler üç ana faktöre ayrılmıştır. Bu faktörler, siberaylaklığın bireysel ve çevresel kaynaklarını kapsamaktadır:

• Güdülenme (4 madde): Bu alt boyut, öğrencinin derse yönelik içsel ilgi ve motivasyon düzeyindeki düşüşleri ölçer. Yetersiz motivasyonun, siberaylaklığa bir kaçış yolu olarak yol açtığı varsayımına dayanır.
• Yürütücü Kaynaklı Nedenler (3 madde): Bu faktör, öğretim elemanının dersi sunuş biçimi, ders içeriğinin tekrara düşmesi veya dersin sıkıcı bulunması gibi, öğrenme ortamını yöneten kişiden kaynaklanan dışsal etkenleri kapsar.
• Derse İlişkin Tutum (4 madde): Bu boyut, öğrencinin dersin zorluğuna, dersin gerekliliğine veya derste başarılı olma yeteneğine ilişkin geliştirdiği olumsuz inançları ve algıları değerlendirir.

Geçerlik

Ölçeğin yapı geçerliği, açımlayıcı faktör analizi (AFA) ile titizlikle incelenmiştir. Örneklem yeterliliğini test etmek amacıyla kullanılan Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) testi sonucunda, değer .83 olarak bulunmuştur. Bu değer, faktör analizinin uygulanabilirliği için yüksek düzeyde uygunluk gösterdiğini teyit etmektedir.

Ayrıca, verilerin küresellik varsayımını değerlendiren Bartlett testi sonucu ise χ²= 581,899; sd=55 (p=.00) olarak son derece anlamlı bulunmuştur. Bu istatistiksel bulgular, değişkenler arasında anlamlı korelasyonların var olduğunu ve ölçeğin teorik olarak beklenen üç faktörlü yapısının veri seti tarafından güçlü bir şekilde desteklendiğini göstermektedir.

Güvenirlik

Siberaylaklık Nedenleri Ölçeği’nin iç tutarlılığını belirlemek amacıyla yaygın olarak kullanılan Cronbach’s Alpha güvenirlik katsayısı hesaplanmıştır. Yapılan analizler neticesinde, ölçeğin genel güvenirlik katsayısı .83 olarak rapor edilmiştir.

Alfa katsayısının .80 üzerindeki bu değeri, ölçeğin maddelerinin tutarlı bir şekilde aynı psikolojik yapıyı ölçtüğünü ve ölçeğin yüksek düzeyde güvenilir olduğunu göstermektedir. Bu güvenilirlik düzeyi, ölçeğin hem klinik hem de akademik araştırma ortamlarında stabil ve güvenilir sonuçlar üreteceğinin göstergesidir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal temelini belirlemek üzere uygulanan açımlayıcı faktör analizi, 11 maddelik ölçek yapısının, siberaylaklık nedenlerini açıklayan üç temel alt boyutta toplandığını ortaya koymuştur. Bu üç faktörlü yapı, teorik çerçeveyle mükemmel bir uyum sergilemiş ve siberaylaklığın farklı kaynaklarını ayrıştırmıştır.

Faktör yükleri incelendiğinde, her bir maddenin ilgili alt boyutta yüksek yük değerlerine sahip olduğu ve çapraz yüklerin minimum düzeyde kaldığı tespit edilmiştir. Bu durum, ölçek maddelerinin faktörlere net bir şekilde ayrıştığını ve yapısal geçerliğin güçlü olduğunu kanıtlamaktadır. Faktörler, Güdülenme, Yürütücü Kaynaklı Nedenler ve Derse İlişkin Tutum olarak isimlendirilmiştir.

Araç

Test Türü: Geliştirme (Ölçek Geliştirme Çalışması)

Biçim: 11 maddelik, 3 alt boyutlu Öz Bildirim Ölçeği

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Üniversite Öğrencileri

Yaş Grubu: Genç yetişkinlik dönemi (Yükseköğretim öğrencileri)

Popülasyon Detayları: Yükseköğretim kurumlarında örgün eğitim gören öğrenciler üzerinde standardize edilmiştir.

Test Metodolojisi: 5’li Likert tipi derecelendirme ölçeği kullanılmaktadır. Cevap seçenekleri 1 (hiçbir zaman) ile 5 (her zaman) arasında değişmektedir.

Anahtar Kelimeler

Akademik Başarı, İnternet Kullanımı, Faktör Analizi, Güvenilirlik Analizi, KMO, Öğretim Elemanı Etkisi, Üniversite Eğitimi.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi makalede belirtilmemiştir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Zülfü Genç (Sorumlu Yazar)

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Siberaylaklık Nedenleri Ölçeği, 2017 yılında Zülfü Genç ve Süleyman Burak Tozkoparan tarafından geliştirilmiş ve yayımlanmıştır. Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı genellikle izin gerektirse de, detaylı izin ve olası ücret bilgileri için sorumlu yazar Zülfü Genç ile e-posta yoluyla iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçeğin orijinal makalesi Dergipark üzerinden erişilebilir durumdadır: dergipark.gov.tr.

Ölçeğin orijinal PDF dosyası da mevcuttur. Orijinal PDF buradan indirilebilir: siberaylaklik-nedenleri-olcegi-toad.pdf.

Kaynakça

Genç, Z. ve Süleyman Burak Tozkoparan, S. B. (2017). Siberaylaklık Nedenleri Ölçeği: Bir ölçek geliştirme çalışması. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27 (1), 53-61.

Siberaylaklık Nedenleri Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Ölçek, toplam 11 madde ve 3 alt boyuttan oluşmaktadır. Alt boyutlar ve ilgili örnek maddeler aşağıdadır:

1. Güdülenme (4 m): Ders esnasında motivasyon sorunu yaşıyorum.
2. Yürütücü Kaynaklı Nedenler (3 m): Bildiğim bir konuyu tekrar dinlemek istemiyorum.
3. Derse İlişkin Tutum (4 m): Derste başarılı olamayacağımı düşünüyorum.