Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği (PNYAÖ)

Özet

Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği (PNYAÖ), bireylerin yaşlılara yönelik sahip olduğu hem olumlu hem de olumsuz tutumları kapsamlı bir şekilde değerlendirmek amacıyla Türk popülasyonu için uyarlama çalışması yapılmış psikometrik bir ölçektir. Süleyman Yurttaş ve E. Sarıkoca tarafından 2018 yılında geliştirilen bu ölçek, yaşlı ayrımcılığının karmaşık yapısını iki ana boyutta ele almaktadır: Pozitif Yaşlı Ayrımcılığı ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı. Ölçeğin yapı geçerliği doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile incelenmiş ve iki faktörlü modelin verilere iyi uyum sağladığı gösterilmiştir. Ayrıca, yüksek güvenilirlik katsayıları ile ölçeğin tutarlı ölçümler sunduğu kanıtlanmıştır. PNYAÖ, yaşlılara karşı tutumları bilimsel olarak analiz etmek isteyen araştırmacılar ve uygulayıcılar için değerli bir araçtır.

Anahtar Kelimeler

yaşlı ayrımcılığı, pozitif yaşlı ayrımcılığı, negatif yaşlı ayrımcılığı, PNYAÖ, psikometrik özellikler, yaşlılık, ayrımcılık, tutumlar

Yazarlar

Süleyman Yurttaş, E. Sarıkoca

Amaç

Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği (PNYAÖ)’nin temel amacı, bireylerin yaşlılara karşı beslediği pozitif ve negatif yaşlı ayrımcılığı tutumlarını bilimsel ve sistematik bir biçimde ölçmektir. Bu ölçek, Türk kültürüne özgü bağlamda yaşlı ayrımcılığının farklı boyutlarını anlamak ve değerlendirmek için uyarlanmış ve geçerliliği ile güvenilirliği kanıtlanmış bir araç olarak tasarlanmıştır.

Ölçek, yaşlı bireylere yönelik basmakalıp düşünceleri, önyargıları ve ayrımcı davranışları hem olumlu (iyi niyetli ancak patronluk taslayan) hem de olumsuz (açıkça düşmanca) perspektiflerden analiz etmeyi hedeflemektedir. Böylece, yaşlı ayrımcılığının karmaşık doğasını daha derinlemesine inceleme ve bu alandaki müdahale programlarının etkinliğini değerlendirme imkanı sunmaktadır.

Yapı

Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği (PNYAÖ), adından da anlaşılacağı üzere, yaşlı ayrımcılığı kavramını iki ana boyutta ele almaktadır: Pozitif Yaşlı Ayrımcılığı ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı. Pozitif yaşlı ayrımcılığı, yaşlılara yönelik olumlu gibi görünen ancak aslında onları pasifleştiren, bağımlı kılan veya yeteneklerini küçümseyen tutumları ifade eder. Örneğin, yaşlıları sürekli yardıma muhtaç görme veya onların adına karar verme eğilimi bu kategoriye girer.

Öte yandan, negatif yaşlı ayrımcılığı, yaşlılara karşı açıkça olumsuz, önyargılı ve düşmanca tutumları, basmakalıp yargıları ve ayrımcı davranışları kapsar. Bu, yaşlıları genel olarak hasta, huysuz, toplum için sorun kaynağı olarak görme gibi olumsuz genellemeleri içerir. Ölçek, bu iki farklı boyutu ayrı ayrı değerlendirerek yaşlı ayrımcılığına ilişkin daha nüanslı bir anlayış sağlamayı amaçlamaktadır.

Geçerlilik

Ölçeğin geçerlilik çalışmaları kapsamında yapı geçerliği incelenmiştir. Bu amaçla, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) uygulanmış ve ölçeğin iki faktörlü bir yapıya sahip olduğu doğrulanmıştır. Yapılan analizler sonucunda elde edilen uyum iyiliği indeksleri, ölçeğin alt faktörleri ile genel yapısı arasında güçlü bir uyum olduğunu göstermiştir.

Elde edilen uyum iyiliği değerleri şunlardır: RMSEA 0.062, NNFI 0.90 ve CFI 0.91. Bu değerler, kabul edilebilir sınırların içinde yer almakta olup, Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği’nin teorik olarak öngörülen iki faktörlü yapısını istatistiksel olarak desteklemektedir. Bu bulgular, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı başarılı bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Güvenilirlik

Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği’nin güvenilirlik düzeyini belirlemek amacıyla iç tutarlılık analizleri yapılmıştır. Ölçeğin genel Cronbach Alfa katsayısı 0.801 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, psikometrik ölçme araçları için oldukça yüksek ve kabul edilebilir bir güvenilirlik düzeyini işaret etmektedir.

Elde edilen bu yüksek Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin birbiriyle tutarlı olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir. Bu da ölçeğin tekrarlanan ölçümlerde benzer sonuçlar verme eğiliminde olduğunu ve ölçüm hatalarının düşük olduğunu ortaya koymaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirme ve uyarlama sürecinde, teorik yapısını desteklemek amacıyla doğrulayıcı faktör analizi (DFA) uygulanmıştır. Bu analiz, Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği’nin, Pozitif Yaşlı Ayrımcılığı ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı olmak üzere iki ayrı faktörden oluştuğunu net bir şekilde ortaya koymuştur.

DFA sonuçları, her bir faktörün ilgili maddelerle güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu ve faktörlerin birbirinden ayrıştığını göstermiştir. Bu iki faktörlü yapı, yaşlı ayrımcılığının tek boyutlu bir kavramdan ziyade, hem olumlu hem de olumsuz ifadeleri barındıran çok boyutlu bir fenomen olduğunu desteklemektedir. Uyum iyiliği indeksleri (RMSEA=0.062, NNFI=0.90, CFI=0.91) bu iki faktörlü modelin verilere iyi uyum sağladığını teyit etmiştir.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama

Format: 5’li Likert ölçeği (1 = Hiç katılmıyorum, 5 = Tamamen katılıyorum)

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Yetişkin Popülasyonu

Yaş Grubu: Yetişkinler

Popülasyon Detayları: Ölçek, yaşlı bireylere yönelik tutumları değerlendirmek isteyen yetişkin bireyleri hedeflemektedir. Uyarlama çalışması Türkiye’deki yetişkin bir örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Katılımcıların yaşlı ayrımcılığına ilişkin tutumlarını değerlendiren bir öz bildirim ölçeğidir. Maddeler 5’li Likert ölçeği üzerinden derecelendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

yaşlı ayrımcılığı, yaşlılık, tutumlar, psikometri, ölçek uyarlama, faktör analizi, geçerlilik, güvenilirlik

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut Değil

Bağlılık E-posta Adresleri: [email protected]

Yazışma Adresi: Mevcut Değil

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin kullanımına ilişkin izinler, ücretlendirme bilgileri ve telif hakları hakkında kaynaklarda detaylı bilgi mevcut değildir. Ölçeğin geçerlilik ve güvenilirlik çalışması 2018 yılında yayımlanmıştır.

Referanslar

Yurttaş, S., ve Sarıkoca,E. (2018). Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği (PNYAÖ) geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 22(Özel Sayı 2), 1977-1991.

Pozitif ve Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Ölçeği (PNYAÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

Pozitif Yaşlı Ayrımcılığı Alt Boyutu İfadeleri

1. Yaşlı bir insana, onun etnik kökenine ve dinine bakılmaksızın kötü davranılmamalıdır.
2. Yaşlılar bilgilidir.
3. Yaşlılar çocukları ile birlikte yaşamalıdır.
4. Sokakta yaşlı insanlara iyi davranılmaktadır.

Negatif Yaşlı Ayrımcılığı Alt Boyutu İfadeleri

1. Yaşlılar sürekli hastadır.
2. Yaşlılar huysuz ve aksidir.
3. Yaşlılar toplum için büyük bir sorun kaynağıdır.