Planlı Davranış Ölçeği

Özet

Planlı Davranış Ölçeği, Planlı Davranış Teorisi temelinde geliştirilmiş bir ölçeğin Türkçe uyarlamasıdır. Özellikle testis kendi kendine muayenesi (TKM) ile ilgili bireylerin davranışsal niyetlerini ve bu niyetleri etkileyen faktörleri değerlendirmek amacıyla Türk kültür bağlamında geçerlik ve güvenirlik analizleri yapılmıştır. Bu uyarlama, TKM gibi önemli bir sağlık davranışının teşvik edilmesine yönelik araştırma ve klinik uygulamalarda kullanılabilecek güvenilir ve geçerli bir araç sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Planlı Davranış Teorisi, testis kendi kendine muayenesi, psikometrik özellikler, geçerlik, güvenirlik, uyarlama.

Yazarlar

Emine Iyigun, Sevim Tastan, Hacer Ayhan, Gülşah Kose, Cevdet Acikel.

Amaç

Planlı Davranış Ölçeği’nin temel amacı, Planlı Davranış Teorisi‘nin yapılarını, Türk kültürel bağlamında testis kendi kendine muayenesi ile ilişkili olarak ölçmektir. Bu ölçek, araştırmacılar ve sağlık profesyonelleri için TKM’yi gerçekleştirme niyetlerini anlamak ve tahmin etmek amacıyla sağlam bir araç sağlamak, böylece bu kritik sağlık davranışını teşvik etmeyi amaçlayan müdahalelere ışık tutmak için geliştirilmiştir.

Bu uyarlama, ölçeğin Türk popülasyonu için geçerliğini ve güvenirliğini tesis etmeyi hedeflemiştir. Bu sayede tutum, sübjektif normlar ve algılanan davranışsal kontrol gibi teorik bileşenlerin, TKM ile ilgili olarak bu özel kültürel ortamdaki temel psikolojik süreçleri doğru bir şekilde yansıttığından emin olunmuştur.

Yapı

Ölçek, insan davranışını tahmin etmek için sosyal psikolojide yaygın olarak tanınan bir model olan Planlı Davranış Teorisi (PDT) üzerine teorik olarak temellenmiştir. PDT, bir bireyin belirli bir davranışı gerçekleştirme niyetinin, o davranışın en yakın belirleyicisi olduğunu varsayar. Bu niyet ise üç temel yapıdan etkilenir:

• Tutum: Bir bireyin davranışı gerçekleştirmeye yönelik olumlu veya olumsuz değerlendirmesi (örneğin, “Testis kendi kendine muayenesi yapmak iyi bir şeydir”).
• Sübjektif Normlar: Önemli başkalarının görüşlerinden etkilenen, davranışı gerçekleştirme veya gerçekleştirmeme yönündeki algılanan sosyal baskı (örneğin, “Yakın çevremdeki insanlar testis kendi kendine muayenesi yapmam gerektiğini düşünüyor”).
• Algılanan Davranışsal Kontrol: Bir bireyin davranışı gerçekleştirme kolaylığı veya zorluğuna ilişkin algısı, kaynakların ve fırsatların varlığına ve beklenen engellere ilişkin inançları yansıtır (örneğin, “Testis kendi kendine muayenesi yapmak benim için kolaydır”).

Planlı Davranış Ölçeği, Türk bireyler arasında testis kendi kendine muayenesi yapma niyetini etkileyen bilişsel ve sosyal faktörleri anlamak için bu yapıları ölçer.

Geçerlik

Orijinal kaynakta belirli detaylar sağlanmamış olsa da, Iyigun ve arkadaşları (2016) tarafından yapılan referans makale, ölçek için Türk bağlamında geçerlik analizlerinin yapıldığını açıkça belirtmektedir. Bu genellikle içerik geçerliği, yapı geçerliği (örneğin, faktör analizi yoluyla) ve ölçüt geçerliği gibi çeşitli geçerlik biçimlerinin değerlendirilmesini içerir.

Bir ölçeğin uyarlaması için içerik geçerliği hayati önem taşır; bu, çevrilen maddelerin orijinal yapıları doğru bir şekilde yansıttığını ve kültürel olarak uygun olduğunu garanti eder. Genellikle faktör analizi kullanılarak incelenen yapı geçerliği, ölçek maddelerinin Planlı Davranış Teorisi tarafından belirlenen hipotezlenmiş faktörlere (tutum, sübjektif normlar, algılanan davranışsal kontrol) yüklendiğini doğrular.

Güvenirlik

Iyigun ve arkadaşları (2016) tarafından yapılan çalışma, Planlı Davranış Ölçeği’nin Türk popülasyonunda tutarlılığını ve istikrarını sağlamak için güvenirlik analizleri de yapmıştır. Psikolojik ölçekler için yaygın güvenirlik ölçümleri arasında iç tutarlılık (örneğin, Cronbach alfa katsayısı) ve test-tekrar test güvenirliği bulunur.

Her bir alt ölçek ve genel ölçek için yüksek bir Cronbach alfa değeri, güçlü bir iç tutarlılığı gösterir; bu, her bir yapı içindeki maddelerin yüksek oranda ilişkili olduğunu ve aynı temel kavramı ölçtüğünü ifade eder. Eğer değerlendirilmişse, test-tekrar test güvenirliği, ölçeğin zaman içindeki istikrarını gösterir ve ölçülen yapıda önemli bir değişiklik olmadığı varsayıldığında, aynı bireylere farklı zamanlarda uygulandığında puanların tutarlı kaldığını gösterir.

Faktör Analizi

Sağlanan kaynakta belirli sonuçlar detaylandırılmamış olsa da, Planlı Davranış Ölçeği’nin uyarlama ve geçerlik sürecinde faktör analizi kullanıldığı oldukça muhtemeldir. Bu istatistiksel teknik, çok maddeli bir ölçeğin yapı geçerliğini belirlemek için temeldir.

Genellikle, ölçek maddelerinin Planlı Davranış Teorisi tarafından tahmin edildiği gibi gruplandığını, tutum, sübjektif normlar ve algılanan davranışsal kontrol gibi ayrı faktörler oluşturduğunu doğrulamak için ya açımlayıcı faktör analizi (AFA) ya da doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılır. Bu süreç, orijinal ölçeğin temel teorik yapısının korunduğunu ve uyarlanmış Türkçe versiyonunda yeterince temsil edildiğini garanti eder.

Ölçek Enstrümanı

Test Türü: Uyarlama

Format: Ölçeğin formatı açıkça belirtilmemiş olsa da, Planlı Davranış Teorisi temelli ölçekler genellikle Likert tipi derecelendirme ölçeklerini kullanır. Katılımcılar, belirli ifadelere ne kadar katılıp katılmadıklarını veya ne kadar doğru bulduklarını genellikle 5 veya 7 noktalı bir ölçek üzerinde belirtirler.

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Testis kendi kendine muayenesi ile ilgili davranışları ölçtüğü için öncelikli olarak yetişkin erkekler.

Yaş Grubu: Çalışma, genel olarak yetişkin popülasyonu hedeflemektedir. Testis kanseri riskinin arttığı genç ve orta yaşlı erkekler bu ölçeğin ana hedef grubunu oluşturur.

Popülasyon Detayları: Iyigun ve arkadaşları (2016) tarafından yapılan uyarlama ve geçerlik-güvenirlik çalışması, Türkiye’deki yetişkin erkekler üzerinde gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın örneklemi, ölçeğin kültürel ve dilsel olarak Türk popülasyonuna uygunluğunu sağlamak amacıyla seçilmiştir.

Test Metodolojisi: Ölçek, genellikle bir öz bildirim anketi şeklinde uygulanır. Katılımcılar, verilen ifadelere kendi algılarına ve inançlarına göre yanıt verirler. Bu metodoloji, bireylerin kendi tutumları, sübjektif normları ve algılanan davranışsal kontrolleri hakkında doğrudan bilgi toplamayı sağlar.

Anahtar Kelimeler

Planlı Davranış Teorisi, testis kendi kendine muayenesi, sağlık davranışları, psikometrik, Türkçe ölçek.

Yazarlar

Author ORCID Tanımlayıcısı: Mevcut Değil

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected] (Emine İyigün)

Yazışma Adresi: Mevcut Değil

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin kullanımı için izinler genellikle orijinal yazarlardan alınmalıdır. Ölçeğin ticari kullanımı veya telif hakkı durumu hakkında özel bir bilgi bulunmamaktadır. Akademik veya araştırma amaçlı kullanım için yazarlarla iletişime geçilmesi önerilir.

Ölçekle ilgili herhangi bir ücret bilgisi sağlanmamıştır.

Uyarlama ve geçerlik-güvenirlik çalışmasının yayınlandığı yıl 2016‘dır. Bu tarih, ölçeğin Türkçeye uyarlanıp psikometrik özelliklerinin incelendiği yılı temsil etmektedir.

Referanslar

Iyigun, E., Tastan, S., Ayhan, H., Kose, G., & Acikel, C. (2016). Validity and reliability analysis of the Planned Behavior Theory scale related to the testicular self-examination in a Turkish context. Postgraduate Medicine, 128(5), 496-501. https://doi.org/10.1080/00325481.2016.1182872

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: planned-behavior-scale-toad.pdf

Planlı Davranış Ölçeği Maddeleri

IMPORTANT: The following scale items must be preserved in their original language and must not be changed in any way.

Sağlanan kaynak içeriğinde ölçek maddeleri bulunmamaktadır. Bu bölüm, ölçek maddeleri mevcut olduğunda buraya eklenecektir.