Pandemi Farkındalık Ölçeği (PFÖ)

Özet

Pandemi Farkındalık Ölçeği (PFÖ), bireylerin pandemi süreçlerine yönelik farkındalık düzeylerini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Bu ölçek, özellikle COVID-19 pandemisi döneminde Türk örnekleminde geçerlik ve güvenirlik kanıtları sunmak üzere tasarlanmıştır. Ölçek, pandemi virüslerinin bulaşma riskleri, koruyucu önlemlerin önemi ve salgın sürecindeki kişisel sorumluluklar gibi temel boyutları kapsamaktadır. Arpaci, Seong ve Karataş (2022) tarafından yapılan çalışma ile geliştirilen PFÖ, pandemiye ilişkin bilgi, tutum ve davranışları değerlendirmede önemli bir rol oynamaktadır.

Ölçek, katılımcıların pandemiye dair algılarını ve bu duruma karşı geliştirilen adaptif yaklaşımlarını değerlendiren dokuz maddeden oluşmaktadır. PFÖ‘nün geliştirilmesi, pandemi döneminde bireylerin psikososyal durumunu anlamak ve halk sağlığı müdahalelerini şekillendirmek için sağlam bir ölçüm aracı sağlamayı hedeflemiştir. Elde edilen psikometrik veriler, ölçeğin Türkçe örnekleminde geçerli ve güvenilir bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Pandemi Farkındalık Ölçeği, PFÖ, pandemi farkındalığı, COVID-19, psikometrik özellikler, geçerlik, güvenirlik, Likert ölçeği

Yazarlar

Arpaci, I., Seong, M., Karataş, K.

Amaç

Pandemi Farkındalık Ölçeği’nin (PFÖ) temel amacı, bireylerin pandemi durumlarına ilişkin farkındalık düzeylerini ve bu süreçte gösterdikleri uyum davranışlarını ölçmektir. Özellikle COVID-19 pandemisinin küresel etkileri göz önüne alındığında, bireylerin virüsün yayılımı, korunma yolları ve kişisel hijyen gibi konulardaki bilgi ve tutumlarını değerlendirmek büyük önem taşımaktadır. Ölçek, pandemiye yönelik risk algısını, önleyici tedbirlere uyumu ve genel olarak pandemi sürecine adaptasyonu anlamayı hedefler.

Bu ölçek, halk sağlığı kampanyalarının etkinliğini değerlendirmek, risk gruplarını belirlemek ve psikolojik müdahale programları geliştirmek için bir temel sağlamaktadır. Araştırmacılar ve klinisyenler için, bireylerin pandemiye karşı tepkilerini ve farkındalık düzeylerini sistematik bir şekilde değerlendirme imkanı sunarak, daha etkili stratejilerin geliştirilmesine katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. Ölçeğin geliştirilmesi, bu alandaki ölçüm eksikliğini gidermeye yönelik önemli bir adımdır.

Yapı

Pandemi Farkındalık Ölçeği (PFÖ), bireylerin pandemi ile ilgili bilişsel, duygusal ve davranışsal boyutlardaki farkındalıklarını ölçen tek boyutlu bir yapıyı temsil etmektedir. Bu yapı, pandemik virüslerin potansiyel tehlikeleri, bulaşma yolları, koruyucu önlemlerin gerekliliği (maske kullanımı, fiziksel mesafe, hijyen) ve karantina gibi kişisel sorumluluklar hakkında bireylerin sahip olduğu bilgi ve inançları kapsar. Ölçek maddeleri, bireylerin pandemiye karşı geliştirdiği adaptif ve maladaptif düşünce kalıplarını yansıtmaktadır.

Ölçek, bireylerin kendilerini ve çevrelerini pandemik risklerden koruma konusundaki hassasiyetlerini, bağışıklık sistemini güçlü tutma, kalabalık ortamlardan kaçınma ve zorunlu olmadıkça seyahat etmeme gibi davranışsal eğilimlerini de sorgulamaktadır. Ters maddeler aracılığıyla, pandemiye karşı kayıtsızlık veya riskleri hafife alma eğilimleri de değerlendirilerek, farkındalık seviyesinin geniş bir yelpazede ölçülmesi sağlanmıştır. Bu yapı, bireylerin pandemiye karşı gösterdiği genel uyanıklık ve sorumluluk bilincini bütüncül bir şekilde ele almaktadır.

Geçerlik

Pandemi Farkındalık Ölçeği (PFÖ)‘nün geçerlik çalışmaları, ölçeğin ölçmeyi amaçladığı yapıyı ne derece doğru ve tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir. Yapılan doğrulayıcı faktör analizi (DFA) sonuçları, ölçeğin tek faktörlü yapısının Türk örnekleminde iyi bir uyum sergilediğini ortaya koymuştur. DFA uyum indeksleri, modelin veriyle uyumlu olduğunu desteklemektedir: x²(DF=19)=71.964, x²/df=3.788, GFI=.964, AGFI=.914, NFI=.957, IFI=.968, TLI=.938, CFI=.968, SRMR=.034, RMSEA=.084 (LO90=.064, HI90=.105). Bu değerler, yapı geçerliğinin güçlü kanıtlarını sunar ve modelin kabul edilebilir sınırlar içinde olduğunu göstermektedir.

Özellikle GFI, NFI, IFI, TLI ve CFI gibi uyum indekslerinin .90’ın üzerinde olması ve SRMR ile RMSEA değerlerinin kabul edilebilir sınırlar içinde yer alması, ölçeğin teorik yapısının ampirik verilerle tutarlı olduğunu işaret etmektedir. Bu sonuçlar, PFÖ‘nün pandemi farkındalığı gibi soyut bir yapıyı güvenilir ve geçerli bir şekilde ölçebildiğini ortaya koymaktadır.

Güvenirlik

Pandemi Farkındalık Ölçeği (PFÖ)‘nin güvenirlik analizleri, ölçeğin iç tutarlılığının yüksek olduğunu göstermektedir. Ölçeğin iç tutarlılık katsayısı olan Cronbach’s alpha değeri .894 olarak bulunmuştur. Bu değer, psikometrik açıdan oldukça iyi kabul edilen bir seviyede olup, ölçek maddelerinin birbirleriyle yüksek düzeyde ilişkili olduğunu ve aynı yapıyı ölçtüğünü göstermektedir. Yüksek Cronbach’s alpha değeri, ölçeğin farklı zamanlarda veya farklı örneklemler üzerinde uygulandığında benzer sonuçlar verebileceğine dair güçlü bir kanıt sunar.

Bu iç tutarlılık bulguları, PFÖ‘nün bireylerin pandemi farkındalığı düzeylerini istikrarlı ve güvenilir bir şekilde değerlendirebildiğini ortaya koymaktadır. Yüksek güvenirlik, ölçekten elde edilen puanların tutarlı olduğunu ve ölçüm hatasının minimal düzeyde olduğunu gösterir, bu da ölçeğin araştırma ve uygulamalarda kullanımının uygunluğunu destekler.

Faktör Analizi

Pandemi Farkındalık Ölçeği (PFÖ)‘nin faktör analizi çalışmaları, ölçeğin yapısal geçerliğini desteklemek amacıyla hem açımlayıcı faktör analizi (AFA) hem de doğrulayıcı faktör analizi (DFA) yöntemleri kullanılarak gerçekleştirilmiştir. AFA sonuçları, veri setinin faktör analizi için uygun olduğunu göstermiştir: Kaiser’s measure-of-sampling-adequacy (KMO) değeri .903 olarak bulunmuştur; bu, verilerin faktör analizi için mükemmel düzeyde uygun olduğunu gösterir. Bartlett’s test (χ²(df=36)=4683.446, p<.001) anlamlı çıkmış, bu da korelasyon matrisinin birim matristen farklı olduğunu ve faktör analizinin yapılabileceğini belirtmiştir.

Açımlayıcı faktör analizi, tek bir faktörün özdeğerinin 5.13 olduğunu ve bu faktörün toplam varyansın %56.995’ini açıkladığını göstermiştir. Tüm madde yükleri .604’ün üzerinde olup, maddelerin tek bir faktöre güçlü bir şekilde yüklendiğini teyit etmiştir. Doğrulayıcı faktör analizi (DFA) sonuçları da, tek faktörlü modelin veriyle mükemmel bir uyum sergilediğini göstermiştir: x²(DF=19)=71.964, x²/df=3.788, GFI=.964, AGFI=.914, NFI=.957, IFI=.968, TLI=.938, CFI=.968, SRMR=.034, RMSEA=.084 (LO90=.064, HI90=.105). Bu uyum indeksleri, modelin teorik beklentilerle tutarlı olduğunu ve ölçeğin tek boyutlu yapısının ampirik olarak doğrulandığını güçlü bir şekilde desteklemektedir.

Araç

Test Türü: Psikolojik Ölçek Geliştirme

Biçim: 9 maddelik, 5’li Likert ölçeği (1= Kesinlikle Katılmıyorum – 5= Kesinlikle Katılıyorum)

Mevcut Dil: Türkçe

Popülasyon Grubu: Genel Yetişkin Popülasyonu (Türk örneklemi)

Yaş Grubu: Yetişkinler (Kaynakta spesifik bir yaş aralığı belirtilmemiştir.)

Popülasyon Detayları: COVID-19 pandemisi döneminde Türk örnekleminden toplanan verilerle geliştirilmiştir.

Test Metodolojisi: Öz bildirim anketi (Self-report questionnaire)

Anahtar Kelimeler

Pandemi Farkındalık Ölçeği, PFÖ, pandemi farkındalığı, COVID-19, psikometrik özellikler, geçerlik, güvenirlik, Likert ölçeği

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcısı: Kaynakta belirtilmemiştir.

Kurumsal E-posta Adresleri: [email protected] (Sorumlu Yazar)

Yazışma Adresi: Kaynakta açıkça belirtilmemiştir, ancak Bandırma Onyedi Eylül Üniversitesi ile ilişkilidir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Pandemi Farkındalık Ölçeği (PFÖ), 2022 yılında yayımlanan bir makale ile tanıtılmıştır. Ölçeğin kullanımına ilişkin izinler ve ücretlendirme hakkında kaynakta spesifik bir bilgi bulunmamaktadır. Ölçeği kullanmak isteyen araştırmacıların, sorumlu yazar İbrahim Arpacı ile doğrudan iletişime geçmeleri tavsiye edilir. Genellikle akademik amaçlı kullanımlar için izinler kolaylıkla sağlanabilmektedir; ticari veya diğer özel kullanımlar için ek koşullar veya ücretler söz konusu olabilir.

Ölçeğin orijinal geliştirme yılı 2022’dir. Ölçeğin yayınlandığı makale, açık erişimli bir dergide yayımlanmıştır, bu da akademik kullanımını kolaylaştırabilir.

Kaynaklar

Arpaci, I., Seong, M., & Karataş, K. (2022). Pandemic Awareness Scale (PAS): Evidence of validity and reliability in a Turkish sample during the COVID-19 Pandemic. Trends in Psychology. https://doi.org/10.1007/s43076-021-00113-y.

Orijinal PDF bağlantısı kaynakta mevcut değildir.

Pandemi Farkındalık Ölçeği (PFÖ) Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dilinde korunmalı ve hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

1. Pandemik virüsler bana ve aileme zarar veremez (Ters madde).
2. Pandemik virüs bulaşmasının ölümcül sonuçları olabilir.
3. Maske takmak pandemik virüslerin yayılmasını engelleyemez (Ters madde).
4. Pandemi süresinde güvenliğim için fiziksel mesafeyi korumam gerekir.
5. Hijyen kurallarına uyarak pandemik virüslere karşı önlem alabilirim.
6. Pandemi süresince bağışıklık sistemimi güçlü tutmam gerekir.
7. Pandemi süresince kalabalık ortamlardan uzak dururum.
8. Pandemik virüs bulaştığında kendimi karantinaya almak zorundayım.
9. Pandemi süresince gerekmedikçe seyahat etmemeye çalışırım.