Organ-Doku Bağışı ve Transplantasyon Bilgi Ölçeği

Özet

Organ-Doku Bağışı ve Transplantasyon Bilgi Ölçeği (ODTBÖ), bireylerin organ nakli ve doku bağışı süreçlerine dair sahip oldukları bilgi düzeyini ölçmek amacıyla geliştirilmiş psikometrik bir araçtır. Ölçek, özellikle organ bağışını etkileyen faktörler arasında temel bir bileşen olan bilişsel bilgi eksikliğini tespit etme ihtiyacından doğmuştur. ODTBÖ, 2017 yılında Emiral ve arkadaşları tarafından güvenilir ve geçerli bir şekilde kullanıma sunulmuştur. Bu ölçek, halk sağlığı kampanyalarının planlanması ve eğitim programlarının etkinliğinin değerlendirilmesi açısından kritik öneme sahiptir.

Ölçeğin geliştirilmesi, özellikle Türkiye gibi organ bağışı oranlarının artırılmasının hedeflendiği coğrafyalarda, bilgi düzeyinin bilimsel yöntemlerle ölçülmesine olanak sağlamıştır. ODTBÖ, bireylerin organ bağışının tıbbi, yasal ve etik boyutları hakkındaki algılarını ve gerçek bilgilerini değerlendirmek için tasarlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Organ bağışı, doku nakli, transplantasyon, bilgi ölçeği, psikometri, sağlık eğitimi, Emiral 2017.

Yazarlar

Gülsüm Öztürk Emiral, Burak İbrahim Atalay, Hande Altunok, Mehmet Emin Gokler, Mehmet Fatih Onsuz, Serpil Metintas.

Amaç

Organ-Doku Bağışı ve Transplantasyon Bilgi Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin organ ve doku bağışı ile ilgili temel kavramlar, süreçler ve yasal çerçeve hakkındaki bilgi düzeylerini objektif ve standart bir biçimde saptamaktır. Bu ölçüm, sağlık profesyonellerine, araştırmacılara ve politika yapıcılara, halkın bilgi boşluklarını ve yanlış anlamalarını belirleme imkanı sunar.

Ölçek, sağlık okuryazarlığı çalışmalarında ve organ bağışı farkındalık kampanyalarının hedef kitlesinin ihtiyaçlarını anlamada güçlü bir araç olarak hizmet vermektedir. Yüksek bilgi düzeyinin, organ bağışına yönelik olumlu tutumları desteklediği varsayımından hareketle, ölçek bu korelasyonların incelenmesine de olanak tanır.

Yapı

ODTBÖ, organ bağışı ve transplantasyonun farklı boyutlarını kapsayan bilişsel bir yapıyı ölçmektedir. Bu yapı genellikle şu ana temaları içerir:

• Organ bağışı tanımları ve türleri (canlıdan, kadavradan).
• Beyin ölümü ve koma arasındaki fark gibi tıbbi ve hukuki kavramlar.
• Nakil sürecinin işleyişi ve organ dağıtım sistemleri.
• Organ bağışı konusundaki dini ve etik görüşler.

Ölçek, katılımcıların bu karmaşık konulara ne kadar hakim olduğunu gösteren toplam bir bilgi puanı üretmek üzere tasarlanmıştır. Yüksek puan, yüksek bilgi düzeyini ifade ederken, düşük puan eğitim veya farkındalık ihtiyacını gösterir.

Geçerlik

Ölçeğin geliştirilme çalışması, aracın ölçmek istediği yapıyı gerçekten ölçtüğünü kanıtlamak için kapsamlı geçerlik analizlerini içermiştir. Orijinal çalışmada (Emiral et al., 2017), ölçeğin içeriği, ilgili uzman görüşleri alınarak içerik geçerliği açısından incelenmiştir.

Yapısal geçerlik çalışmaları (muhtemelen Açımlayıcı Faktör Analizi ve Doğrulayıcı Faktör Analizi kullanılarak), ölçek maddelerinin teorik olarak beklenen yapı altında toplandığını doğrulamıştır. Bu, ölçeğin organ ve doku bağışı bilgisi gibi tekil bir yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü göstermektedir. Detaylı geçerlik katsayıları ve istatistiksel sonuçlar, orijinal referans makalesinde mevcuttur.

Güvenirlik

Organ-Doku Bağışı ve Transplantasyon Bilgi Ölçeği’nin güvenirlik analizleri, ölçeğin zamana karşı tutarlılığını ve iç tutarlılığını göstermek amacıyla yapılmıştır. Bir bilgi ölçeği olarak, maddeler arasındaki iç tutarlılığın yüksek olması beklenir.

Orijinal araştırmada, iç tutarlılık genellikle Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak raporlanmıştır. Yüksek bir Cronbach Alfa değeri, ölçek maddelerinin aynı temel yapıyı ölçmekte olduğunu ve sonuçların tekrarlanabilir olduğunu işaret eder. Ölçeğin güvenilirliği, özellikle araştırma ve değerlendirme amaçlı kullanımlarda sonuçların sağlamlığı için kritik öneme sahiptir.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirilmesi sürecinde, maddelerin hangi temel boyutlar altında toplandığını belirlemek amacıyla faktör analizi kullanılmıştır. Bu analiz, ölçeğin tek boyutlu mu yoksa organ bağışı bilgisi, transplantasyon bilgisi veya hukuki bilgi gibi alt boyutlardan mı oluştuğunu ortaya koyar.

Emiral ve arkadaşlarının 2017 tarihli çalışması, ODTBÖ’nün faktör yapısını detaylı olarak incelemiş ve ölçeğin teorik olarak beklenen yapıyı destekleyecek şekilde faktör yüklerine sahip olduğunu kanıtlamıştır. Bu analizler, ölçeğin yapısal bütünlüğünü sağlamıştır.

Enstrüman

Test Türü: Uyarlama ve geliştirme çalışması sonucu oluşturulmuş bilgi ölçeği.

Format: Kaynakta derecelendirme bilgisi yer almamasına rağmen, bilgi ölçekleri genellikle Doğru/Yanlış/Bilmiyorum veya çoktan seçmeli formatta olup, her doğru cevap için puan verilerek toplam bilgi skoru elde edilir.

Mevcut Dil: Türkçe.

Popülasyon Grubu: Sağlık çalışanları, tıp öğrencileri veya genel halk gibi organ bağışı konusunda bilgi düzeyinin ölçülmek istendiği yetişkin gruplar.

Yaş Grubu: Yetişkinler (18 yaş ve üzeri).

Popülasyon Detayları: Orijinal çalışma, genellikle üniversite öğrencileri veya sağlık sektöründeki bireyler üzerinde yürütülmüştür; ancak ölçek, organ bağışı farkındalığı araştırmaları için geniş bir yetişkin popülasyonuna uygulanabilir niteliktedir.

Test Metodolojisi: Bireysel veya grup halinde uygulanan, öz-bildirim temelli anket/ölçek. Uygulama süresi kısadır.

Anahtar Kelimeler

Organ-Doku Bağışı, Transplantasyon Bilgi Ölçeği, ODTBÖ, geçerlik, güvenirlik, sağlık psikolojisi, halk sağlığı.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanıtıcısı: Orijinal kaynakta belirtilmemiştir.

Kurum E-posta Adresleri: Sorumlu Yazar İletişim E-postası: [email protected]

Yazışma Adresi: Ayrıntılı yazışma adresi orijinal kaynakta belirtilmemiştir; ancak sorumlu yazar Gülsüm Öztürk Emiral ile iletişime geçilebilir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: Ölçeğin geliştirildiği ve yayınlandığı yıl 2017’dir.

İzinler ve Ücret: Ölçeğin ticari olmayan akademik veya araştırma amaçlı kullanımı için genellikle sorumlu yazar Gülsüm Öztürk Emiral’den izin alınması gerekmektedir. Kullanım ücreti bilgisi kaynakta belirtilmemiştir, ancak akademik araçlar genellikle uygun izinle ücretsiz kullanılabilir.

Orijinal makale, Transplantation Proceedings dergisinde yayınlanmıştır.

Referanslar

Emiral, G. O., Atalay, B. I., Altunok, H., Gokler, M. E., Onsuz, M. F., & Metintas, S. (2017). Development of a reliable and valid organ tissue donation and transplantation knowledge scale. Transplantation proceedings 49, (2), 260-266.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: the-organ-tissue-donation-and-transplantation-knowledge-scale-odtks-toad.pdf

Organ-Doku Bağışı ve Transplantasyon Bilgi Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri, orijinal kaynakta açıkça belirtilmediği için buraya eklenememiştir. Maddelerin tamamı için lütfen yukarıda belirtilen 2017 tarihli orijinal referans makaleye başvurunuz.