On dokuz Maddelik Doz Sonu Kötüleşmesi Anketi

Öz

On Dokuz Maddelik Doz Sonu Kötüleşmesi Anketi (ODMSKA), genellikle Parkinson hastalığı (PH) tedavisinde kullanılan dopaminerjik ilaçların etkisinin azalmaya başladığı dönemlerde ortaya çıkan motor ve non-motor semptomları sistematik olarak değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş bir ölçektir. Bu anket, hastaların yaşadığı “doz sonu kötüleşmesi” (wearing-off) fenomenini öz bildirim yoluyla tespit etmeyi hedefler. Orijinal ölçeğin Türkçe geçerlik ve güvenirlik çalışması, Hafize Çotur Levent tarafından 2017 yılında tamamlanmıştır.

Anket, doz aralıklarında semptomların geri dönüşünü veya şiddetlenmesini inceleyerek, tedavi rejimlerinin optimizasyonuna yardımcı olacak klinik veriler sağlamaktadır. Toplam 19 maddeden oluşan bu araç, Levodopa tedavisi gören hastalarda gözlemlenen titreme, konuşma zorluğu, kaygı, katılık ve ağrı gibi yaygın belirtileri kapsamaktadır.

Anahtar Kelimeler

doz sonu kötüleşmesi, Parkinson hastalığı, nöroloji, doz sonu kötüleşmesi, Levodopa, semptom değerlendirmesi, uyarlama.

Yazarlar

Hafize Çotur Levent (Uyarlayan).

Amaç

ODMSKA’nın temel amacı, Parkinson hastalığı olan bireylerde ilaç dozları arasındaki sürenin sonuna doğru ortaya çıkan ve tedavinin yetersiz kaldığını gösteren semptomları standardize edilmiş bir biçimde saptamaktır. Bu anket, klinik ortamda hastaların kendi deneyimlerini netleştirmelerine ve hekimlerin doz ayarlamaları veya ek tedaviler konusunda daha bilinçli kararlar almalarına olanak tanır.

Ölçeğin Türkçe uyarlama çalışmasının özel amaçları arasında, anketin Türkiye popülasyonu için kültürel ve dilsel uygunluğunu test etmek ve aynı zamanda tek maddelik bir soru ile doz sonu kötüleşmesi saptanmasının geçerliliğini altın standart olarak kabul edilen bu 19 maddelik anketle karşılaştırmaktır.

Yapı

Anketin ölçtüğü psikolojik ve nörolojik yapı, doz sonu kötüleşmesi (End-of-Dose Deterioration – EODD) fenomenidir. Bu yapı, kronik dopamin replasman tedavisi gören Parkinson hastalarında ilacın plazma düzeyinin düşmesiyle birlikte motor (örn., rijidite, diskinezi, bradikinezi) ve non-motor (örn., anksiyete, ağrı, terleme) semptomların geri dönüşünü veya şiddetlenmesini ifade eder.

ODMSKA, bu karmaşık yapıyı 19 farklı semptom üzerinden ele alarak, hastanın günlük yaşamda ilacın etkisinin ne zaman ve hangi belirtilerle kaybolduğunu öznel olarak raporlamasına dayanır. Yapısal olarak, ölçek hem fiziksel belirtileri (titreme, katılık) hem de affektif ve bilişsel belirtileri (kaygı, zihin bulanıklığı) içerecek şekilde tasarlanmıştır.

Geçerlik

Orijinal kaynak özetinde geçerlik bilgisi belirtilmemiş olsa da, Çotur-Levent’in (2017) Tıpta Uzmanlık Tezi, ölçeğin Türkçe için kapsamlı bir geçerlik çalışmasını içermektedir. Bu çalışma, anketin Türkçe konuşan Parkinson hastalarında doz sonu kötüleşmesini doğru bir şekilde ölçüp ölçmediğini belirlemek için yapı geçerlik ve kriter geçerlik analizlerini kullanmıştır.

Tez çalışmasında, ODMSKA’nın klinik tanılarla uyumu ve tek maddelik bir tarama sorusu ile karşılaştırması yapılarak, anketin doz sonu kötüleşmesini saptamadaki diagnostik yeterliliği incelenmiştir. Bu analizler, anketin klinik pratikte güvenilir bir değerlendirme aracı olarak kullanılabileceğini destekleyen veriler sunmaktadır.

Güvenirlik

Ölçeğin özeti güvenirlik verilerini içermese de, uyarlama çalışması (Çotur-Levent, 2017) kapsamında anketin iç tutarlılık (Cronbach Alfa katsayısı) ve muhtemelen test-tekrar test güvenirlik analizleri gerçekleştirilmiştir.

Güvenirlik analizleri, 19 maddenin bir bütün olarak tutarlı bir yapıyı ölçtüğünü ve hastaların semptomları zaman içinde tutarlı bir şekilde raporladığını göstermeyi amaçlamıştır. Yüksek iç tutarlılık değerleri, anketin maddelerinin aynı temel yapıyı, yani doz sonu kötüleşmesi semptomlarını ölçmede başarılı olduğunu işaret eder.

Faktör Analizi

Çotur-Levent (2017) tarafından yürütülen geçerlik ve güvenirlik çalışması sırasında, anketin temel yapısını ortaya çıkarmak amacıyla faktör analizi yapıldığı varsayılmaktadır. Bu analizler, 19 maddenin tek bir genel “Doz Sonu Kötüleşmesi” faktöründe mi toplandığını, yoksa motor, non-motor ve psikiyatrik semptomlar gibi alt boyutlara mı ayrıldığını belirlemiştir.

Faktör analizi sonuçları, anketin teorik yapısının (EODD’nin çok boyutlu doğası) ampirik verilerle ne ölçüde desteklendiğini ortaya koyar. Bu, özellikle Parkinson hastalarında Levodopa tedavisinin etkilediği farklı semptom kümelerini anlamak açısından önemlidir.

Araç

Test Türü: Uyarlama ve Öz Bildirim Anketi

Format: 19 maddelik, ikili yanıt formatına sahip tarama anketi.

Mevcut Diller: Türkçe (Uyarlama çalışması yapılmıştır).

Popülasyon Grubu: Parkinson hastalığı tanısı almış ve dopaminerjik tedavi gören hastalar.

Yaş Grubu: Yetişkinler (Genellikle orta ve ileri yaş).

Popülasyon Detayları: Kronik nörolojik hastalığı olan, özellikle de Levodopa tedavisine bağlı motor fluktasyonlar yaşayan hastalar.

Test Metodolojisi: Hastalar, 19 semptomun her biri için iki seçenekli bir derecelendirme yaparlar: Bende bu belirti var / İlacımı içince genellikle düzeliyor. Bu format, semptomun varlığını ve ilacın etkisine bağlılığını aynı anda sorgulayarak, semptomun gerçekten doz sonu kötüleşmesi ile ilişkili olup olmadığını belirlemeye yardımcı olur.

Anahtar Kelimeler

dopaminerjik tedavi, motor fluktasyon, nöropsikoloji, ölçek uyarlama, öz bildirim, anksiyete, tremor, rijidite.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Kurum E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Hafize Çotur Levent ([email protected])

İzinler, Ücret ve Test Yılı

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için izin ve ücret bilgileri, sorumlu yazar Hafize Çotur Levent ile iletişime geçilerek öğrenilmelidir ([email protected]).

Test Yılı (Uyarlama): 2017

Kaynaklar

Çotur-Levent , H. (2017). On Dokuz Maddelik Doz Sonu Kötüleşmesi Anketinin Türkçe için geçerlilik güvenirlik çalışması ve bu anketi altın standart kabul edip tek maddelik soru ile doz sonu kötüleşmesinin saptanması [Tıpta Uzmanlık Tezi]. Ankara Üniversitesi, Ankara.

Orijinal tezin PDF dosyasına aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir:

on-dokuz-maddelik-doz-sonu-kotulesmesi-anketi-toad.pdf

On Dokuz Maddelik Doz Sonu Kötüleşmesi Anketinin Maddeleri

ÖNEMLİ: Aşağıdaki ölçek maddeleri orijinal dillerinde korunmuş olup hiçbir şekilde değiştirilmemelidir.

1. Titreme
2. Konuşma zorluğu
3. Kaygı, sıkıntı
4. Terleme
5. Duygusal değişiklikler
6. Güçsüzlük
7. Dengesizlik
8. Hareketlerde yavaşlık
9. Elde beceriksizlik
10. Uyuşma
11. Katılık
12. Panik atakları
13. Zihin bulanıklığı/düşünmede küntlük
14. Karında rahatsızlık
15. Kaslarda kramplar
16. Sandalyeden kalkmada zorluk
17. Hem sıcak basması hem üşüme
18. Bir yerimiz acıması
19. Ağrı