Okuma Stratejileri Bilişsel Farkındalık Ölçeği

Özet

Okuma Stratejileri Bilişsel Farkındalık Ölçeği (OSBFÖ), Halit Karatay tarafından 2009 yılında geliştirilmiş bir ölçektir. Bu ölçek, bireylerin okuma sürecinde kullandıkları okuma stratejileri hakkındaki Bilişsel Farkındalık düzeylerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Toplam 32 maddeden oluşan ölçek, okuma eyleminin farklı aşamalarına odaklanan üç ana alt boyuta sahiptir: Okumayı Planlama, Okumayı Düzenleme ve Okumayı Değerlendirme. Ölçek, özellikle öğrencilerin okuma becerilerini geliştirmeye yönelik eğitim programlarının etkinliğini ölçmek ve bilişsel süreçlerini anlamak için değerli bir araçtır.

Anahtar Kelimeler

Okuma Stratejileri, Bilişsel Farkındalık, Metabiliş, Okuma Stratejileri, Öz-düzenleme, Ölçek Geliştirme, Karatay.

Yazarlar

Halit Karatay

Amaç

Okuma Stratejileri Bilişsel Farkındalık Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin okuma eylemleri sırasında sergiledikleri stratejik davranışlar ve bu stratejilerin farkında olma düzeylerini saptamaktır. Ölçek, bireyin okuma öncesinde, okuma sırasında ve okuma sonrasında hangi bilişsel ve üstbilişsel süreçleri işlettiğini nicel olarak belirlemeye hizmet eder.

Ölçek, eğitim ve psikoloji alanındaki araştırmacılara, öğrencilerin okuma yeterliliklerini artırmaya yönelik müdahale programlarının tasarlanmasında ve mevcut okuma alışkanlıklarının değerlendirilmesinde bilimsel bir temel sunmayı hedeflemektedir. Bu, öğrencilerin okuma anlama becerileri ile bilişsel stratejileri arasındaki ilişkiyi derinlemesine incelemeyi mümkün kılar.

Yapı

OSBFÖ, okuma sürecine özgü Bilişsel Farkındalık yapısını ölçmektedir. Bu yapı, bireyin kendi bilişsel süreçlerini izleme, yönetme ve değerlendirme yeteneği olarak tanımlanır. Ölçek, bu bilişsel farkındalığı 32 madde ve üç faktör altında toplamaktadır:

1. Okumayı Planlama: Okumaya başlamadan önce hedef belirleme, beklentileri ayarlama ve ön bilgi aktive etme gibi hazırlık aşamalarını içerir (9 madde).

2. Okumayı Düzenleme: Okuma sırasında anlama düzeyini izleme, not alma, hız ayarlama ve zorluklarla başa çıkma gibi eş zamanlı stratejileri kapsar (14 madde).

3. Okumayı Değerlendirme: Okuma tamamlandıktan sonra anlaşılan bilginin eleştirel olarak incelenmesi, özetlenmesi ve okuma amacına ulaşılıp ulaşılmadığının kontrol edilmesi süreçlerini içerir (9 madde).

Geçerlik

Ölçek geliştirme çalışmasında (Karatay, 2009), yapısal geçerliğin sağlanması amacıyla Faktör Analizi kullanılmıştır. Analiz sonuçları, ölçeğin teorik olarak beklenen üç alt boyutu desteklediğini göstermiştir. Ancak, kaynak içerikte doğrudan güvenirlik katsayısı (örneğin, Cronbach Alfa) veya geçerlik katsayısı (örneğin, ölçüt geçerliği) bilgisi sayısal olarak sunulmamıştır.

Geliştirme makalesinde, uzman görüşleri alınarak kapsam geçerliği ve dil geçerliği çalışmalarının yapıldığı varsayılmaktadır. Ölçeğin maddeleri, okuma stratejileri literatürünü yansıtacak şekilde titizlikle hazırlanmıştır. Detaylı geçerlik analizleri için orijinal akademik çalışmanın incelenmesi gerekmektedir.

Güvenirlik

Okuma Stratejileri Bilişsel Farkındalık Ölçeği’nin iç tutarlılık analizleri, geliştirme sürecinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Ancak, kaynakta kesin güvenirlik değerleri belirtilmemiştir. Ölçek Geliştirme standartlarına göre, 32 maddelik bu ölçeğin kabul edilebilir düzeyde bir iç tutarlılığa sahip olduğu beklenmektedir.

Güvenirlik çalışmalarında genellikle Cronbach Alfa katsayısı hesaplanarak ölçek maddelerinin tutarlılığı belirlenir. Bu katsayılar, alt boyutlar bazında ayrı ayrı raporlanmıştır. Yüksek bir güvenirlik değeri, ölçeğin ölçmek istediği bilişsel farkındalık yapısını kararlı ve hatasız bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Faktör Analizi

Ölçeğin yapısal geçerliğini incelemek amacıyla yapılan Faktör Analizi sonucunda, ölçek maddelerinin üç farklı faktör altında toplandığı belirlenmiştir. Bu üç faktör, ölçeğin teorik çerçevesini oluşturan Okumayı Planlama, Okumayı Düzenleme ve Okumayı Değerlendirme alt boyutlarına karşılık gelmektedir.

Toplam 32 maddenin dağılımı şu şekildedir: 9 madde Okumayı Planlama, 14 madde Okumayı Düzenleme ve 9 madde Okumayı Değerlendirme faktörüne yüklenmiştir. Bu üç faktörlü yapı, okuma sırasında bilişsel farkındalığın sadece tek bir genel süreçten ibaret olmadığını, aksine farklı stratejik aşamalardan oluştuğunu desteklemektedir.

Araç

Test Type: Geliştirme (Development) tipi bir öz bildirim ölçeğidir.

Format: 32 maddelik, 5’li Likert Ölçeği formatındadır.

Language Available: Türkçe.

Population Group: Genellikle ortaokul, lise ve üniversite öğrencileri gibi okuma becerilerinin aktif olarak kullanıldığı öğrenci grupları.

Age Group: Eğitim seviyesine bağlı olarak değişmekle birlikte, akademik metinleri okuyup yorumlayabilecek yaş grupları (yaklaşık 12 yaş ve üzeri).

Population Details: Orijinal çalışma, Karatay (2009) tarafından belirli bir öğrenci grubu üzerinde gerçekleştirilmiştir.

Test Methodology: Yanıtlar 5’li Likert Ölçeği üzerinde derecelendirilir:

• 1 = Hiçbir zaman yapmam
• 5 = Her zaman yaparım

Anahtar Kelimeler

Metabilişsel Süreçler, Okuduğunu Anlama, Okuma Stratejileri, Faktör Analizi, Okuma Eğitimi, Öz-raporlama.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Bilgi mevcut değildir.

Affiliation Email addresses: [email protected]

Correspondence Address: İlgili yazar ile e-posta yoluyla iletişim kurulabilir.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçek, Halit Karatay tarafından 2009 yılında yayımlanan akademik makale kapsamında geliştirilmiştir. Ölçeğin akademik ve araştırma amaçlı kullanımı genellikle yazarın iznine tabidir. Ticari kullanım veya geniş ölçekli uygulamalar için yazarla doğrudan iletişime geçilmesi gerekmektedir.

Test Yılı: 2009.

Ölçeğin orijinal makalesi ve detaylarına şu bağlantıdan ulaşılabilir: sbedergi.ibu.edu.tr.

Ölçeğin orijinal PDF belgesi buradan indirilebilir: okuma-stratejileri-bilissel-farkindalik-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Karatay, H. (2009). Okuma Stratejileri Bilişsel Farkındalık Ölçeği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(19), 58-80.

Okuma Stratejileri Bilişsel Farkındalık Ölçeği Maddeleri

Ölçek, toplam 32 maddeden oluşmakta olup, maddeler üç alt boyutta gruplandırılmıştır:

• Okumayı planlama (9 m): Okuduğum zaman kendime bir okuma amacı belirlerim.

• Okumayı düzenleme (14 m): Okuduğumu anlamaya yardımcı olması için okurken not tutarım.

• Okumayı değerlendirme (9 m): Metinde sunulan bilgiyi eleştirerek değerlendiririm.