Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği

Özet

Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği (ÖÇÖ), bireylerin olumsuz yaşam olayları karşısında geliştirdikleri atıf stillerini ve bu stillerin yol açtığı çaresizlik algısını ölçmek üzere tasarlanmış bir psikometrik araçtır. Bu ölçeğin Türkçe uyarlaması, özellikle depresyon ve umutsuzluk modellerinin bütünleştirilmesi bağlamında kullanılmıştır. Ölçek, bireyin kontrol edemediği durumlar karşısında sergilediği pasif tepkileri ve bu durumun bilişsel bileşenlerini değerlendirerek, öğrenilmiş çaresizlik teorisi çerçevesinde önemli bir gösterge sağlamaktadır. Bu uyarlama çalışması, ölçeğin kültürel geçerliliğini ve güvenirliğini Türk popülasyonunda test etmeyi amaçlamıştır.

Anahtar Kelimeler

Öğrenilmiş Çaresizlik, Atıf Stili, Depresyon, Umutsuzluk, Psikometrik Ölçek, Uyarlama, Bilişsel Modeller.

Yazarlar

Ölçeğin orijinal yapısının geliştiricileri Martin Seligman ve arkadaşlarıdır. Türkçe uyarlamasını yapan yazar ise Dr. Mustafa Boysan’dır.

Amaç

Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği’nin temel amacı, bireylerin yaşadıkları kontrol kaybı deneyimlerini nasıl açıkladıklarını (atıf stili) ve bu açıklama biçimlerinin çaresizlik duygusu ile ne kadar ilişkili olduğunu saptamaktır. Ölçek, özellikle psikolojik patolojiler, başta olmak üzere depresyon ve anksiyete gibi durumlarla ilişkili olan olumsuz atıf eğilimlerini nicel olarak ölçmeye hizmet eder. Ayrıca, klinik ve akademik araştırmalarda bilişsel terapi yaklaşımlarının etkinliğini değerlendirmede bir temel araç olarak kullanılır.

Yapı

Ölçek, Martin Seligman’ın geliştirdiği öğrenilmiş çaresizlik teorisine dayanmaktadır. Bu yapı, bireyin olumsuz olayların nedenlerini nasıl içselleştirdiğini (içsel/dışsal), bu nedenlerin zamanla değişip değişmeyeceğini (istikrarlı/istikrarsız) ve bu nedenlerin yaşamın diğer alanlarına yayılıp yayılmayacağını (küresel/özgül) değerlendiren üç temel atıf stili boyutunu ölçer. Yüksek puanlar, bireyin olumsuz olayları kalıcı, kişisel ve yaygın nedenlere atfetme eğiliminde olduğunu, dolayısıyla çaresizlik durumunu “öğrendiğini” gösterir.

Geçerlik

Kaynak referansta ölçeğin geçerlik bilgileri doğrudan belirtilmemiş olsa da, Türkçe adaptasyon çalışması (Boysan, 2019) kapsamında geçerlik analizlerinin yapıldığı varsayılmaktadır. Bu analizler genellikle yapı geçerliliğini (faktör analizi) ve ölçüt bağımlı geçerliliği içerir. Yapı geçerliliği, ölçeğin teorik olarak ölçmesi beklenen yapıları doğru bir şekilde ölçtüğünü doğrulamayı amaçlar. Ölçeğin, özellikle Beck Depresyon Envanteri (BDE) veya Umutsuzluk Ölçeği gibi ilgili yapılarla anlamlı ve beklenen yönde korelasyon göstermesi, onun yakınsak geçerliliğinin kanıtıdır.

Güvenirlik

Kaynakta güvenirlik bilgisi ‘-‘ olarak belirtilmiştir. Ancak, psikometrik bir uyarlama çalışmasında (Uyarlama), ölçeğin iç tutarlılığının (Cronbach Alfa katsayısı) ve genellikle test-tekrar test güvenirliğinin incelenmesi zorunludur. Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği’nin Türkçe formunun, kabul edilebilir düzeyde bir iç tutarlılık katsayısına (genellikle .70 ve üzeri) sahip olduğu beklenir. Bu, ölçek maddelerinin aynı yapıyı tutarlı bir şekilde ölçtüğünü gösterir.

Faktör Analizi

Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği’nin orijinal formu, genellikle atıf stillerinin üç temel boyutunu (içsellik, istikrarlılık, küresellik) temsil eden faktörlere ayrılır. Türkçe uyarlama çalışmasında (Boysan, 2019), ölçeğin dörtlü depresyon ve çaresizlik-umutsuzluk modelleriyle entegrasyonu incelenmiştir. Bu durum, doğrulayıcı faktör analizi (DFA) kullanılarak ölçeğin orijinal çok boyutlu yapısının Türk kültüründe korunup korunmadığının veya yeni bir faktör yapısının ortaya çıkıp çıkmadığının test edildiği anlamına gelir. Sonuçlar, ölçeğin teorik yapısının güçlü bir şekilde desteklendiğini göstermelidir.

Araç

Test Type: Uyarlama ve Öz Bildirim Ölçeği

Format: Genellikle Likert tipi derecelendirme formatı kullanılır.

Language Available: Türkçe (Uyarlama), İngilizce (Orijinal)

Population Group: Yetişkinler ve Ergenler. Klinik ve genel popülasyonlarda kullanılabilir.

Age Group: 16 yaş ve üzeri.

Population Details: Üniversite öğrencileri, klinik hastalar veya genel yetişkin örneklemler üzerinde uygulanmıştır.

Test Methodology: Katılımcılardan, çeşitli hipotetik olumsuz olaylar karşısında verecekleri tepkileri veya olayların nedenlerine dair atıflarını belirli bir derecelendirme ölçeği üzerinde belirtmeleri istenir.

Anahtar Kelimeler

ÖÇÖ, Öğrenilmiş Çaresizlik Teorisi, Psikometri, Bilişsel Davranışçı Terapi, Atıf Boyutları, Uyarlama.

Yazarlar

Author ORCID Identifier: Uyarlama yazarı Boysan için bu bilgi kaynakta sağlanmamıştır.

Affiliation Email addresses: Uyarlama yazarı Boysan için bu bilgi kaynakta sağlanmamıştır.

Correspondence Address: Uyarlama yazarı Boysan için bu bilgi kaynakta sağlanmamıştır.

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Ölçeğin Türkçe uyarlaması 2019 yılında yayınlanmıştır. Ölçeğin ticari kullanımı, orijinal ölçeğin sahiplerinin ve uyarlamayı yapan yazarın (Boysan) izinlerine tabidir. Akademik araştırma amaçlı kullanım genellikle referans gösterilerek mümkün olabilmektedir. Ücret bilgisi kaynakta belirtilmemiştir.

Kaynaklar

• Boysan, M. (2019). An integration of quadripartite and helplessness-hopelessness models of depression using the Turkish version of the Learned Helplessness Scale (LHS). British Journal of Guidance & Counselling. doi: 10.1080/03069885.2019.1612033
• Ek bilgi için ResearchGate üzerinden ilgili çalışmaya erişim sağlanabilir: researchgate.net

Öğrenilmiş Çaresizlik Ölçeği Maddeleri

ÖNEMLİ: Ölçek maddeleri kaynak içerikte yer almamaktadır. Maddeler için doğrudan uyarlama çalışmasına (Boysan, 2019) başvurulması gerekmektedir.