Obezitede Sağlık İnanç Modeli Ölçeği

Özet

Obezitede Sağlık İnanç Modeli Ölçeği (OSİMÖ), obez bireylerin kilo verme süreçlerine yönelik tutumlarını ve inançlarını incelemek amacıyla Sağlık İnanç Modeli (SİM) çerçevesinde geliştirilmiş bir ölçektir. Ölçek, bireylerin obeziteyi algılama biçimlerini, sağlık risklerine duyarlılıklarını, kilo vermenin faydalarını ve engellerini değerlendiren 32 maddeden ve 5 alt boyuttan oluşmaktadır. Bu araç, obezite yönetimi ve halk sağlığı çalışmalarında bireylerin davranışsal niyetlerini ve sağlık motivasyonlarını anlamak için kritik bir psikometrik araçtır.

Ölçek, Özden Dereli tarafından 2010 yılında doktora tezi kapsamında geliştirilmiştir. Amacı, obezite ile mücadele eden bireylerin sağlık davranışlarını etkileyen temel psikolojik bileşenleri ölçmek ve bu sayede etkili müdahale stratejilerinin tasarlanmasına katkıda bulunmaktır. Ölçeğin geliştirme süreci, kapsamlı geçerlik ve güvenirlik analizleri ile desteklenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Obezite, Sağlık İnanç Modeli, Kilo Kaybı, Tutum, Algılanan Ciddiyet, Algılanan Engel, Psikometri, Ölçek Geliştirme.

Yazarlar

Özden Dereli

Amaç

Obezitede Sağlık İnanç Modeli Ölçeği (OSİMÖ), obez bireylerin kilo verme eylemine yönelik motivasyonlarını ve davranışsal eğilimlerini Sağlık İnanç Modeli’nin temel bileşenleri doğrultusunda ölçmeyi amaçlamaktadır. Ölçek, özellikle bireylerin obeziteyi bir sağlık riski olarak algılama düzeylerini ve bu riskten korunma veya kurtulma eylemlerinin (kilo verme) faydalarına olan inançlarını tespit etmek üzere tasarlanmıştır.

Bu aracın temel kullanım amacı, sağlık profesyonellerine ve araştırmacılara, obezite tedavisinde bireysel inançların ve algıların rolünü anlamaları için veri sağlamaktır. Elde edilen veriler, kişiselleştirilmiş sağlık eğitim programlarının ve müdahale stratejilerinin geliştirilmesinde temel teşkil etmektedir.

Yapı

OSİMÖ, teorik olarak Sağlık İnanç Modeli (SİM) üzerine kurulmuştur. SİM, bireyin sağlığı tehdit eden bir duruma karşı eyleme geçme olasılığının, o durumla ilgili algılarına bağlı olduğunu öne sürer. Ölçek, bu modelin obezite bağlamındaki beş temel bileşenini ölçmektedir.

Ölçek 32 maddeden oluşmakta olup, aşağıdaki beş alt boyutu içermektedir:

• Engel Algısı: Kilo verme eyleminin zorluklarına ve engellerine dair inançlar.
• Ciddiyet Algısı: Obezitenin bir hastalık olarak ciddiyetine ve potansiyel sonuçlarına dair inançlar.
• Sağlığın Önemi: Genel sağlıkla ilgili konulara verilen önemi ve sağlık bilincini ölçer.
• Yarar Algısı: Kilo vermenin getireceği fiziksel ve psikolojik faydalara dair inançlar.
• Duyarlılık Algısı: Bireyin obeziteye bağlı sağlık sorunları geliştirme riskine karşı duyduğu korku veya hassasiyet.

Geçerlik

Ölçeğin yapısal geçerliliğini ve kapsam geçerliliğini belirlemek amacıyla faktör analizi uygulanmıştır. Uygulanan analiz sonucunda, teorik beklentilere uygun olarak beş faktör grubu (alt boyut) elde edilmiştir. Bu faktörler, ölçeğin kavramsal yapısının sağlam olduğunu göstermiştir.

Yapılan analizlerde, ölçek maddeleri arasındaki korelasyonun yeterliliğini gösteren Kaiser-Meyer-Oklin (KMO) değeri 0.65 olarak bulunmuştur. Bu değer, verilerin faktör analizi için uygun olduğunu işaret etmektedir. Ayrıca, küresel anlamlılığı test eden Bartlett Testi katsayısı (x² = 3716.842, p 0.70, p < 0.00) saptanmıştır, bu da maddelerin ilgili alt boyutu temsil etme gücünün yüksek olduğunu göstermektedir.

Güvenirlik

Obezitede Sağlık İnanç Modeli Ölçeği’nin (OSİMÖ) iç tutarlılık güvenilirliği, Cronbach Alfa katsayısı kullanılarak değerlendirilmiştir. Genel ölçek için Cronbach Alfa katsayısı 0.80 olarak hesaplanmıştır. Bu değer, ölçeğin maddelerinin yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu ve güvenilir bir ölçüm aracı olduğunu göstermektedir.

Ölçeğin zamana karşı tutarlılığını (test-tekrar test güvenirliği) belirlemek amacıyla yapılan analizlerde, OSİMÖ’nün her bir alt boyutunun güvenilirlik katsayısı >0.60 (p < 0.00) olarak belirlenmiştir. Bu sonuçlar, ölçeğin zaman içinde tekrarlanan uygulamalarda istikrarlı sonuçlar verdiğini kanıtlamaktadır.

Faktör Analizi

Ölçeğin geliştirme sürecinde, yapısal geçerliliğin sağlanması amacıyla açımlayıcı faktör analizi kullanılmıştır. Analiz, ölçeğin temelini oluşturan Sağlık İnanç Modeli’nin bileşenlerine karşılık gelen beş ana faktörün varlığını ortaya koymuştur. Bu beş faktör, ölçeğin 32 maddesini anlamlı ve teorik olarak tutarlı alt boyutlara ayırmaktadır.

Faktör yükleri ve madde-toplam korelasyonları, maddelerin ilgili faktör altında yüksek derecede doygunluğa sahip olduğunu göstermiştir. Bu yapısal doğrulama, ölçeğin sadece obezite inançlarını değil, aynı zamanda SİM’in öngördüğü teorik ayrımı da başarılı bir şekilde ölçtüğünü kanıtlamaktadır.

Araç

Test Türü: Geliştirme

Format: Likert Tipi (Derecelendirme bilgisi kaynakta belirtilmemiştir, genellikle SİM ölçekleri 5 veya 7 noktalı Likert formatındadır).

Mevcut Diller: Türkçe

Popülasyon Grubu: Obez Bireyler

Yaş Grubu: Yetişkin

Popülasyon Detayları: Kilo vermeye yönelik tutum ve inançları incelenen obez bireyler.

Test Metodolojisi: Öz bildirim ölçeği.

Anahtar Kelimeler

SİM, Algılanan Duyarlılık, Algılanan Ciddiyet, Algılanan Yarar, Algılanan Engel, Psikolojik Değerlendirme.

Yazarlar

Yazar ORCID Tanımlayıcı: Bilgi mevcut değildir.

Bağlı Kuruluş E-posta Adresleri: Bilgi mevcut değildir.

Yazışma Adresi: Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir (Tez çalışması sırasında).

İzinler, Ücret ve Test Yılı

Test Yılı: 2010 (Doktora tezinin tamamlanma yılı).

İzinler ve Ücret: Ölçeğin kullanımı için sorumlu yazar Özden Dereli’den izin alınması gerekmektedir. Ücret bilgisi mevcut değildir.

Ölçeğin dayandığı doktora tezine YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden erişim sağlanabilir: tez.yok.gov.tr

Ölçeğin orijinal PDF dosyası burada indirilebilir: obezitede-saglik-inanc-modeli-olcegi-toad.pdf

Kaynaklar

Dedeli, Ö. (2010). Obez bireylerin kilo vermeye yönelik tutum inançlarının incelenmesi: Sağlık İnanç Modeli’nin uygulanması (Doktora tezi). Ege Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İzmir.

Obezitede Sağlık İnanç Modeli Ölçeği Maddeleri

Ölçek 32 madde ve 5 alt boyuttan oluşmaktadır:

• Engel Algısı (8 m): Obez olmanın sağlık açısından bir zararı yoktur.
• Ciddiyet Algısı (4 m): Obezite bir hastalıktır.
• Sağlığın Önemi (8 m): Sağlık ile ilgili konularda kitap, dergi, radyo, televizyon gibi basın yayını takip ederim.
• Yarar Algısı (8 m): Kilo verirsem fiziksel olarak daha iyi görüneceğim.
• Duyarlılık Algısı (4 m): Obeziteye bağlı sağlık sorunlarımın gelişebilme ihtimali beni korkutur.